Początek lat 40. Francja jest okupowana, a w cichym biurze fabryki Renault inżynierowie dosłownie ryzykują życiem, rysując małe żółte autko. Samochód, który zrewolucjonizuje francuską motoryzację i zyska przydomek „masełko”. A kiedy mówię, że ryzykowali życie, to nie jest przenośnia: rozwijanie nowego samochodu pod niemiecką okupacją było surowo zakazane.
A jednak ta mała buntowniczka stanie się pierwszym francuskim autem, które przekroczy milion egzemplarzy, zmieni ocalałego z Buchenwaldu członka ruchu oporu w wizjonerskiego szefa i tak bardzo wkurzy Ferdinanda Porsche, że ten skończy w więzieniu. Dziś opowiem Wam historię Renault 4CV.
Tajna konstrukcja (1941-1944)
Wyobraźcie sobie tę scenę: rok 1941, Francja pod niemieckim butem, a Wilhelm von Urach, niemiecki administrator kontrolujący Renault, wyraźnie zakazał rozwijania jakiegokolwiek nowego samochodu osobowego. Koniec dyskusji. Tymczasem w biurach konstrukcyjnych w Billancourt dwaj inżynierowie postanawiają igrać z ogniem: Fernand Picard i Charles-Edmond Serre.
Ci dwaj mają szalony pomysł: potajemnie zaprojektować małe, popularne auto na czasy powojenne. Projekt nosi kryptonim „106E” i zapewniam Was, że to czysty poziom ruchu oporu. Czasem ukrywają nawet plany przed samym Louisem Renault, bo boją się, że z oportunizmu lub pod przymusem wszystko wyda Niemcom.
I wtedy nadchodzi katastrofa. Von Urach zauważa na dziedzińcu fabryki zielony prototyp. Przesłuchuje Fernanda Picarda, który bez mrugnięcia okiem kłamie mu prosto w twarz. „Nowy samochód? Jaki nowy samochód?” Tego samego wieczoru Picard każe przemalować prototyp na czarno, by zatrzeć ślady. Zimna krew w czystej postaci.
Przez trzy lata rozwijają swoje dziecko w ukryciu, chowają plany, maskują prototypy i modlą się, by ich sekret nigdy nie wyszedł na jaw. Bo poza samym projektem stawką było ich życie.
Przyjście Pierre’a Lefaucheux, czyli ruchu oporu, który wszystko zmieni
1944 rok, wreszcie nadchodzi Wyzwolenie. Louis Renault zostaje aresztowany za kolaborację i umiera w areszcie. Państwo francuskie znacjonalizowało firmę i szuka kogoś, kto nią pokieruje. I wtedy sięgają po wyjątkowego człowieka: Pierre’a Lefaucheux.
Muszę opowiedzieć Wam historię tego człowieka, bo jest absolutnie szalona. Członek ruchu oporu od pierwszej chwili, Lefaucheux zostaje aresztowany przez Gestapo w czerwcu 1944 roku i deportowany do Buchenwaldu. Normalnie na tym historia by się skończyła. Tyle że jego żona, Marie-Hélène, jeszcze nie powiedziała ostatniego słowa.
Ta kobieta ma stalowe nerwy. Udaje się do gestapowskiego oficera w Nancy i jakimś cudem, nie wiem jak, przekonuje go o niewinności swojego męża. A wiecie, co robi dalej? Zawozi go autem aż do obozu, by uwolnić Pierre’a. Wyobrażacie sobie? Jedzie do Buchenwaldu u boku niemieckiego oficera, żeby odebrać męża. Nie do wiary.
Lefaucheux wychodzi więc żywy z piekła i w 1945 roku zostaje pierwszym prezesem Régie Renault. Człowiek, który przemieni zrujnowaną firmę w przemysłowego giganta. A jego pierwsze zadanie? Zbadać słynny projekt „106E”, który inżynierowie ukrywali podczas okupacji.
Kiedy Lefaucheux ogląda plany małego auta, od razu dostrzega jego potencjał. Ta 4CV to dokładnie to, czego Francja potrzebuje: prosty, wytrzymały i przystępny cenowo samochód, który zmotoryzuje masy. Daje zielone światło i stawia ambitny cel: 300 samochodów dziennie do 1949 roku.
Narodziny „masełka”
1947 rok, produkcja wreszcie rusza. I wtedy pojawia się pierwszy problem: jakim kolorem malować te samochody? Odpowiedź da początek najsłynniejszemu przydomkowi francuskiej motoryzacji.
W ramach odszkodowań wojennych Renault przejmuje zapas żółtej farby piaskowej, którą malowano czołgi Afrika Korps Rommla. Nie ma wyboru, używa się tego, co się ma! Efekt: pierwsze 4CV zjeżdżają z taśmy w tym charakterystycznym odcieniu, który w połączeniu z okrągłymi kształtami auta od razu zjednuje mu przydomek „masełko”.
A wiecie co? Ten przydomek przylgnie do 4CV na całe jej życie. Francuzi uwielbiają tę małą, okrągłą i żółtą rzecz, która kontrastuje z ogromnymi przedwojennymi samochodami. Jest urocza, dostępna i, co najważniejsze, symbolizuje nadzieję powojennych czasów.
Ale poza sympatycznym wyglądem 4CV kryje w sobie rewolucję techniczną. Pierre Bézier, tak, ten od krzywych matematycznych, projektuje dla Renault pierwsze zautomatyzowane maszyny transferowe. Renault jako pierwszy francuski producent przyjmuje metody produkcji taśmowej Forda. To właśnie ta modernizacja pozwoli osiągnąć cele produkcyjne wyznaczone przez Lefaucheux.
{cta1}
Afera Ferdinanda Porsche, czyli gdy ego wyrządza szkody
1945 rok, francuski rząd wpada na pomysł, który uważa za genialny: zaprosić Ferdinanda Porsche, twórcę Volkswagena Garbusa, by ocenił 4CV. Chodzi o to, by upewnić się, że mała francuska rywalizuje z niemiecką.
Tyle że Pierre Lefaucheux jest wściekły. Dla niego sprowadzenie Porsche oznacza sugestię, że 4CV jest inspirowana Garbusem. A przecież 4CV powstała równolegle, przez Francuzów, w absolutnej konspiracji. To obraza dla pracy jego inżynierów.
Spotkania się odbywają, Porsche ogląda samochód i udziela kilku technicznych rad. Ale gdy tylko zobowiązania polityczne dobiegają końca, niespodzianka! Ferdinand Porsche zostaje aresztowany pod zarzutem zbrodni wojennych i przewieziony do więzienia w Dijon, gdzie spędzi 20 miesięcy bez procesu.
Nie twierdzę, że Lefaucheux maczał w tym palce, ale no cóż... powiedzmy, że sprawę załatwiono w bardzo francuski sposób. „Chcecie porównywać moje auto z Volkswagenem? Świetnie, ale resztę pobytu we Francji spędzicie za kratkami”.
Ten mały samochód, który narodził się z ruchu oporu i był czymś znacznie więcej niż środkiem transportu: uosabiał odrodzenie francuskiego przemysłu. A przy okazji miał udowodnić, że znacznie przewyższa swoją niemiecką rywalkę.
Oszałamiający sukces
Od 1947 roku następuje eksplozja. 4CV odnosi sukces, którego nikt się nie spodziewał. Francuzi, pozbawieni samochodów przez lata, dosłownie rzucają się na tę małą, która kosztuje trzy razy mniej niż Citroën Traction.
Muszę Wam powiedzieć, że w tamtych czasach posiadanie samochodu było wciąż przywilejem. Ale 4CV zmienia sytuację. Po raz pierwszy rodziny robotnicze mogą sobie pozwolić na automobil. Nauczyciele, urzędnicy, drobni kupcy odkrywają wolność przemieszczania się.
A liczby mówią same za siebie: w 1961 roku, gdy produkcja dobiega końca, zbudowano 1 105 547 egzemplarzy. 4CV staje się pierwszym francuskim samochodem, który przekracza milion sztuk. Jak na tamte czasy to absolutnie niesamowity rekord.
Ale to, co mnie fascynuje najbardziej, to że ten mały, popularny samochód zdobył też chwałę w sportach motorowych. Bo tak, masełko miało charakter!
Wyczyny sportowe, czyli gdy masełko daje show
1950 rok, 24 godziny Le Mans. Mała zmodyfikowana 4CV startuje obok ówczesnych kolosów. I co się dzieje? Kończy na 17. miejscu w klasyfikacji generalnej. Mała wagi 760 kg z silnikiem 21 koni, która wytrzymuje tempo przy wyścigowych bolidach!
Rok później, w Rajdzie Monte Carlo, 4CV w wersji R1063 wygrywa swoją kategorię. Monte Carlo! Wyobrażacie sobie? To malutkie auto, które woziło dzieciaki do szkoły, ściga się po drogach Monako z dużo mocniejszymi samochodami.
A tu historia robi się jeszcze piękniejsza. Pewien Jean Rédélé, pasjonat sportów motorowych, bierze podwozie 4CV R1063, by stworzyć swoje słynne coupé A106. A coupé A106 to nic innego jak pierwsze Alpine w historii. Tak, legendarne Alpine, które przez dekady będą dominować w rajdach świata, wywodzą się wprost od naszego małego masełka.
To właśnie mi się w tej historii podoba: samochód zaprojektowany dla Monsieur Tout-le-monde da początek linii sportowych wozów wyjątkowej klasy. Jak widać, czasem wystarczy dobra baza, by dokonać cudów.
Pamiętacie, jak R5 było czymś więcej niż zwykłym popularnym autem? To był symbol wolności i niezależności dla całego pokolenia Francuzów. Otóż 4CV było tym samym, 30 lat wcześniej. Gdy wyjechała na drogi w 1947 roku, nikt nie przypuszczał, że stanie się jednym z najbardziej ikonicznych samochodów Sześciokąta.
Wiecie co? Ta 4CV przypomina mi, dlaczego uwielbiam miniatury samochodowe. Bo trzymanie w dłoniach małej 4CV w skali 1/43 to trochę jak przeniesienie się w tamten czas od razu. Nadzieja powojennych lat, francuska pomysłowość, epoka, w której wszystko trzeba było odbudować.
Właśnie dlatego otworzyłem swój sklep BernardMiniatures.fr. Mam ponad 1500 miniatur w magazynie, głównie w skali 1/43, ze szczególnym naciskiem na samochody z lat 1950-1999. Nie jestem dużym sklepem, więc często mam tylko jedną lub dwie sztuki każdego modelu, ale właśnie to nadaje mu urok. Mam kilka pięknych 4CV, oczywiście, ale też Dauphine, R8, 2CV i auta rajdowe... takie małe zestawienie.
Dostawa jest bezpłatna od 75 € we Francji, a ja dbam o to, by wszystko dobrze zapakować w folię bąbelkową, bo takie małe samochodziki łatwo się tłuką. Zajrzyjcie na bernardminiatures.fr, jeśli macie ochotę, a przekonacie się, że mam kilka miniaturowych 4CV, które naprawdę warto zobaczyć.
A teraz porozmawiajmy nieco więcej o światowej ekspansji tej małej rewolucjonistki...
Ekspansja międzynarodowa, czyli French Touch podbija świat
Sukces 4CV nie ogranicza się do Francji. Już w 1953 roku Renault podpisuje umowę z japońskim producentem Hino, by montować 4CV na licencji w Japonii. Pierwszy taki przypadek na świecie w historii Renault! Wyobraźcie sobie: małe francuskie samochody składane w Kraju Wschodzącego Słońca aż do 1963 roku.
Ale najbardziej szalona jest przygoda amerykańska. Około 170 000 egzemplarzy zostaje wyeksportowanych do Stanów Zjednoczonych. Trzeba zobaczyć ten kontrast: nasze małe 4CV, długie na 3,5 metra, pojawiają się na amerykańskich drogach wśród gigantycznych Cadillaców i przeogromnych Chevroletów.
Spokojnie, nie był to wielki hit. Amerykanie uważali 4CV za trochę... no cóż... śmieszną. Za mała, za słaba, za mało błyszcząca. Ale znaleźli się zagorzali wielbiciele tej ekonomicznej i zwrotnej francuskiej małej.
Poza tym 4CV skradło serca kilku gwiazd. Jean Gabin, na przykład, szalał za swoją 4CV. Cenił jej wytrzymałość i to, że była „niewymuszona”. Pierre Mendès France, gdy był premierem, jeździł 4CV na oficjalne wizyty. Wyobraźcie sobie ten symbol: szef francuskiego rządu jeździ małym autem ludu zamiast wielkiej oficjalnej limuzyny.
Taki właśnie był duch 4CV. Samochód, który zacierał różnice społeczne, udostępniał mobilność wszystkim i doskonale uosabiał ducha odbudowy powojennej Europy.
Koniec pewnej epoki
W 1961 roku, po 14 latach wiernej służby, produkcja 4CV dobiega końca. Jej miejsce zajmuje godna następczyni: Dauphine. Ale szczerze mówiąc, Dauphine nigdy nie będzie miała uroku ani aury swojej mniejszej siostry.
Bo widzicie, 4CV była czymś więcej niż samochodem. Była symbolem epoki, kraju podnoszącego się z popiołów, francuskich inżynierów, którzy dokonali niemożliwego: potajemnie, pod okupacją, zaprojektowali auto, które miało zmotoryzować Francję.
Ta mała żółta motte de beurre osiągnęła to, czego wielu nie udało się dokonać. Zdemokratyzowała motoryzację, udowodniła, że Francja potrafi produkować przemysłowo na dużą skalę, i nawet zdobyła sławę w sportach motorowych. Nieźle jak na samochód narodzony w konspiracji, prawda?
A dziś, gdy widzę 4CV na ulicy, bo wciąż jeżdżą ich jeszcze kilka, myślę o tamtej niesamowitej epoce. Myślę o Fernandzie Picardzie, który kłamał Niemcom, o Pierre’u Lefaucheux, który przemienił zrujnowaną firmę w przemysłowego giganta, i o wszystkich Francuzach, którzy dzięki tej małej buntowniczce odkrywali wolność za kierownicą.
{cta2}
Dziedzictwo legendy
Sześćdziesiąt lat po zakończeniu produkcji 4CV wciąż mieszka w sercach Francuzów. Symbolizuje czas błogosławiony, gdy francuski przemysł wprowadzał innowacje, nasi inżynierowie robili cuda z niczego, a mały samochód zaprojektowany przez ludzi ruchu oporu mógł podbić świat.
Bo w końcu historia 4CV to historia francuskiego ruchu oporu, który nie kończy się wraz z Wyzwoleniem. To historia mężczyzn i kobiet, którzy dalej walczyli, już nie z okupantem, lecz o odbudowę swojego kraju i przywrócenie mu miejsca wśród przemysłowych narodów.
To masełko niosło w sobie całą nadzieję powojennych czasów. I szczerze mówiąc, misja wykonana. Z ponad milionem sprzedanych egzemplarzy, zwycięstwami w sportach motorowych i prestiżowym sportowym potomstwem w postaci Alpine można śmiało powiedzieć, że mała buntowniczka z Billancourt dotrzymała obietnic.
Dlatego następnym razem, gdy spotkacie 4CV, czy to w rzeczywistości, czy w miniaturze, pomyślcie o tej niesamowitej historii. Pomyślcie o tych odważnych inżynierach, którzy ryzykowali życiem, by zaprojektować samochód, o tym człowieku ruchu oporu, który wrócił z Buchenwaldu i przemienił Renault, i o wszystkich Francuzach, którzy za kierownicą swojego żółtego masełka odkryli wolność.
Bo ostatecznie najpiękniejsza historia 4CV to może ta: udowodnić, że z odwagą, pomysłowością i odrobiną zuchwałości można przekształcić tajny projekt w rewolucję przemysłową. Nieźle jak na małe auto narodzone w cieniu, prawda?