19 października 1982 roku, hotel Sheraton w pobliżu lotniska w Los Angeles. Elegancki mężczyzna w garniturze szytym na miarę, z idealnie uczesanymi srebrnymi włosami, podchodzi do walizki leżącej na łóżku. W środku: 55 funtów czystej kokainy. Unosi jeden woreczek, patrzy na niego z zadowoleniem i rzuca słowa, które przypieczętują jego los: „To lepsze niż złoto.” Tym człowiekiem jest John DeLorean, 57-letni dawny złoty chłopiec General Motors i twórca najbardziej futurystycznego samochodu, jaki kiedykolwiek powstał. Za kilka minut FBI wyważy drzwi i go aresztuje. Za tydzień jego imperium upadnie. A jednak trzy lata później jego samochód stanie się najsłynniejszą maszyną do podróży w czasie w historii kina.
Dziś opowiem wam historię człowieka, któremu udało się to, co niemożliwe: przekształcić amerykański sen w hollywoodzki koszmar, stworzyć rewolucyjny samochód z drzwiami motylkowymi i nadwoziem ze stali nierdzewnej, a potem stracić wszystko w interesie z kokainą zorganizowanym przez FBI. To historia Johna DeLoreana, człowieka, który chciał na nowo wynaleźć motoryzację, a w końcu wynalazł na nowo własny upadek.
Wznoszenie się: od Detroit do chwały
Żeby zrozumieć upadek, trzeba najpierw zmierzyć wysokość wzlotu. John Zachary DeLorean nie był byle kim w przemyśle motoryzacyjnym. Urodzony w 1925 roku w robotniczej rodzinie z Detroit, syn rumuńskich imigrantów, miał wszystko, by pozostać w cieniu. Ale DeLorean miał ten błysk, który nazywam „twórczym szaleństwem”, czyli zdolność dostrzegania tego, czego inni nie widzą.
Kiedy w latach 50. trafił do General Motors, przyszedł tam z dyplomem inżyniera, ale przede wszystkim z wizją. Nie chciał tylko produkować samochodów, chciał tworzyć legendy. I szczerze mówiąc, trzeba przyznać, że całkiem nieźle mu to wychodziło.
Rok 1964, DeLorean ma 39 lat i kieruje dywizją Pontiac. Tego samego roku pojawia się Pontiac GTO i tu pozwolę sobie na małą dygresję techniczną. GTO to nie tylko samochód, to akt narodzin amerykańskiego muscle cara. DeLorean bierze silnik o pojemności 389 cali sześciennych, wpycha go do stosunkowo lekkiego Tempesta i BUM: 348 koni mechanicznych, które zamieniają każdego ojca rodziny w niedzielnego Bad Boya. Auto sprzedaje się jak świeże bułeczki, GM dostrzega, że ma w rękach coś cennego, a DeLorean staje się pupilem zarządu.
Trzy lata później kolejne uderzenie: Pontiac Firebird. DeLorean znów trafia w dziesiątkę. Tym razem tworzy samochód, który na dziesięciolecia zapisze się w zbiorowej wyobraźni. A kiedy widzę Firebirda Trans Am z tamtych czasów... cóż, powiem tylko, że mam w kolekcji kilka modeli, które warto zobaczyć, ale o tym jeszcze wspomnę.
Rok 1972, ostateczne uwieńczenie kariery: John DeLorean zostaje wiceprezesem General Motors w wieku 40 lat. Najmłodszy w historii firmy. W tym wieku większość inżynierów wciąż marzy o zaprojektowaniu pierwszego samochodu, a on kieruje jedną z największych dywizji największego producenta samochodów na świecie.
Marzyciel, który chciał więcej
Ale z DeLoreanem jest tak, że nie należy do facetów, którzy zadowalają się skórzanym fotelem i pensją z sześcioma zerami. Ma wizję, a ta wizja nie pasuje do filozofii GM. On chce zrewolucjonizować motoryzację. Mówi o samochodach przyszłości, rewolucyjnych materiałach i awangardowym designie. General Motors chce natomiast po prostu sprzedawać Chevrolety.
{cta1}
A potem, szczerze mówiąc, DeLoreanowi zaczyna uderzać woda sodowa. Sukces uderza mu do głowy. Rozwodzi się z żoną i żeni się z modelką młodszą o 20 lat, Christiną Ferrare, tą prezenterką telewizyjną. Zaczyna spotykać się z gwiazdami Hollywood, jeździć Maserati, nosić garnitury za 5000 dolarów. Krótko mówiąc, bawi się w playboya.
Rok 1973, dochodzi do konfliktu. DeLorean trzaska drzwiami General Motors. Oficjalnie chodzi o „różnice strategiczne”. Nieoficjalnie facet ma dość tego, że krępuje mu się kreatywność. Mając 48 lat, 200 000 dolarów oszczędności i przerośnięte ego, John DeLorean rzuca się w przedsiębiorczą przygodę. Chce stworzyć SWÓJ samochód, SWOJĄ firmę, SWOJE imperium.
I wiecie co? Na początku wszyscy w to wierzą.
Szalony projekt: DMC-12
Rok 1974, DeLorean zakłada DeLorean Motor Company. Jego pomysł? Stworzyć samochód przyszłości. Nie kolejny samochód, tylko THE samochód, który zrewolucjonizuje przemysł motoryzacyjny. A kiedy mówię, że myślał wielkimi kategoriami, to spore niedomówienie.
Najpierw design. DeLorean angażuje Giorgetta Giugiaro, włoskiego geniusza, który zaprojektował Lotusa Esprit, Golfa pierwszej generacji, DeTomaso Mangustę... Krótko mówiąc, nie byle kogo. Razem tworzą coś, co wyrasta znikąd: niską, kanciastą, futurystyczną bryłę z drzwiami motylkowymi, które unoszą się ku niebu. Najbardziej szalona jest jednak karoseria: w całości ze szczotkowanej stali nierdzewnej. Żadnej farby, żadnego lakieru, tylko stal w całej swojej okazałości.
Pomysł na papierze jest genialny. Stal nierdzewna nie rdzewieje, prawie się nie rysuje, a co najważniejsze, nadaje samochodowi niepowtarzalny wygląd. DeLoreana rozpoznaje się spośród tysięcy. Nawet dziś, 40 lat później, kiedy mijacie go na ulicy, odwracacie głowę.
Technicznie też DeLorean myśli wielko. Podwozie z włókna szklanego i żywicy epoksydowej, silnik Renault PRV V6, ten sam, co w Alpine A310, dla tych, którzy się orientują. Chodzi o stworzenie samochodu bezpiecznego, niezawodnego i rewolucyjnego.
Problem z finansowaniem
Tyle że stworzenie samochodu od A do Z kosztuje krocie. DeLorean potrzebuje 200 milionów dolarów. W 1975 roku trzeba być naprawdę przekonującym, żeby zebrać taką sumę.
Tu DeLorean pokazuje cały zakres swojego talentu sprzedawczego. Uwodzi cały Hollywood. Johnny Carson, najsłynniejszy prezenter w Ameryce, inwestuje 500 000 dolarów. Sammy Davis Jr. dorzuca 150 000 dolarów. Roy Clark, gitarzysta country, też wrzuca swoją cegiełkę. W sumie 132 prywatnych inwestorów wpompowuje w przedsięwzięcie kilka milionów.
To jednak nie wystarcza. DeLorean sięga po większą rybę: rząd brytyjski. Tu mamy czysty geniusz komercyjny. Proponuje zbudowanie fabryki w Irlandii Północnej, na przedmieściach Belfastu. Wiecie, ten region ogarnięty wojną domową, z bezrobociem na poziomie 17% i napięciami religijnymi, które codziennie eskalują.
Dla rządu brytyjskiego to dar niebios. DeLorean obiecuje 2500 miejsc pracy w regionie dotkniętym kryzysem. W zamian Londyn kładzie na stół 120 milionów dolarów, czyli 60% całego finansowania. Transakcja stulecia, przynajmniej pozornie.
Tyle że DeLorean mógł trochę nagiąć prawdę o swoich możliwościach...
Fabryka niemożliwego
Rok 1978, w Dunmurry na przedmieściach Belfastu wyrasta fabryka. 6500 metrów kwadratowych lśniących nowością, wyposażonych w najnowsze technologie. Na papierze wygląda pięknie. W rzeczywistości to początek koszmaru.
Pierwszy monumentalny błąd: siła robocza. DeLorean zatrudnia 2500 osób w regionie, który nigdy nie wyprodukował ani jednego samochodu. Ci ludzie są dzielni, chcą pracować, ale zbudowanie samochodu to nie to samo co składanie części zamiennych. Wymaga know-how, precyzji i kultury przemysłowej, jakiej Belfast nie miał.
Efekt? Pierwsze DeLoreany, które opuszczają fabrykę, to chodzące katastrofy. Nieszczelne uszczelki, drzwi motylkowe, które się zacinają, kapryśna elektronika, niedbałe wykończenie... Oszczędzę wam pełnej listy, ale uwierzcie, jest długa.
Kiedy o tym myślę, dochodzę do wniosku, że DeLorean doświadczał w czasie rzeczywistym tego, co producenci wiedzą od dziesięcioleci: zbudowanie samochodu to diabelnie skomplikowana sprawa. Między projektem a produkcją istnieje przepaść, którą może wypełnić tylko doświadczenie.
Drugi problem: koszt produkcji. DeLorean zapowiadał cenę sprzedaży 12 000 dolarów, stąd nazwa DMC-12. Ale kiedy pierwsze egzemplarze wreszcie opuszczają fabrykę w 1981 roku, realna cena wynosi 25 000 dolarów. Ponad dwukrotnie więcej, niż planowano.
Żeby dać wam wyobrażenie: Chevrolet Corvette kosztował wtedy 18 000 dolarów. DeLorean był droższy od Corvette, ale znacznie słabszy. 130 koni mechanicznych w DMC-12 wobec 230 w Corvette. Przyspieszenie do 100 km/h w 9,5 sekundy wobec 6,5 sekundy w Corvette. Niezbyt przekonujący argument sprzedażowy...
Rzeczywistość rynku
Doszła do tego jeszcze sytuacja gospodarcza. 1981–1982 to recesja. Amerykanie zaciskają pasa, sprzedaż samochodów luksusowych załamuje się. W takich warunkach wprowadzenie sportowego auta za 25 000 dolarów nie jest idealnym momentem.
W pierwszych miesiącach DeLorean sprzedaje kilka tysięcy egzemplarzy. Ale szybko rzeczywistość dogania marzenie. Żeby osiągnąć rentowność, trzeba sprzedawać 11 000 samochodów rocznie. W 1981 roku DeLorean sprzedaje tylko 6000. W 1982 trend się nie poprawia.
DeLorean zaczyna panikować. Faktury się piętrzą, inwestorzy tracą cierpliwość, a rząd brytyjski zaczyna zadawać niewygodne pytania. Firma pali gotówkę w zawrotnym tempie, a perspektywy odbicia są praktycznie zerowe.
Wtedy pojawia się James Hoffman...
Przyjaciel, który zgubił
James Timothy Hoffman, 42 lata. Nazwisko, które być może nic wam nie mówi, ale to człowiek, który przyspieszy upadek DeLoreana. Najbardziej ironiczne w tej historii jest to, że Hoffman był jego sąsiadem. Obaj mieszkali w Pauma Valley, eleganckiej dzielnicy podmiejskiej San Diego. Ich dzieci bawiły się razem, żony się przyjaźniły. Krótko mówiąc, był przyjacielem rodziny.
Tyle że James Hoffman dobrze ukrywał karty. Ten facet był byłym handlarzem narkotyków, złapanym przez DEA na imporcie kokainy. Żeby uniknąć więzienia, zgodził się zostać informatorem FBI.
Na początku 1982 roku Hoffman dowiaduje się o finansowych kłopotach DeLoreana. I wtedy w jego przewrotnym umyśle kiełkuje pomysł: a co, jeśli wrobię sąsiada i wykupię sobie łaskę FBI?
Technika jest dopracowana. Hoffman podchodzi do DeLoreana z kuszącą propozycją inwestycji. Mówi, że zna ludzi, którzy mają sporo pieniędzy do szybkiego i dyskretnego ulokowania. Dla człowieka na krawędzi bankructwa to dokładnie to, co chce usłyszeć.
Stopniowo Hoffman prowadzi DeLoreana ku pułapce. Tłumaczy mu, że jego „inwestorzy” działają w branży narkotykowej, ale pieniądze są warte wzięcia. DeLorean najpierw się opiera, potem ulega. Presja finansowa jest zbyt silna, pokusa zbyt wielka.
Kiedy wyobrażam sobie, jak DeLorean wtedy się czuł, myślę, że przeżywał prawdziwy wewnętrzny dramat. Z jednej strony sumienie podpowiada mu, że to złe. Z drugiej strony perspektywa uratowania firmy, jego 2500 pracowników i marzenia całego życia...
Pułapka się zatrzaskuje
Przez miesiące FBI skrupulatnie przygotowuje operację. Nagrywa się wszystko, rejestruje wszystko, dokumentuje wszystko. Hoffman doskonale gra swoją rolę pośrednika, organizując spotkania z fałszywymi handlarzami, którzy są w rzeczywistości agentami federalnymi.
DeLorean tymczasem coraz głębiej wpada w sidła. Akceptuje coraz więcej elementów transakcji. Oficjalnie chodzi o pranie pieniędzy z narkotyków poprzez inwestycję w jego firmę. Nieoficjalnie DeLorean ma zostać uwikłany w handel kokainą o wartości 24 milionów dolarów.
I tu mała, smakowita anegdota: były agent DEA zezna później, że Hoffman chwalił się kolegom. Trzy tygodnie przed aresztowaniem powiedział im: „Nie wierzyliście mi, ale mówiłem, że go dopadnę.” Facet był dumny ze swojego sukcesu...
19 października 1982 roku, finał. DeLorean udaje się do hotelu Sheraton w pobliżu lotniska w Los Angeles, żeby sfinalizować transakcję. W pokoju czeka na niego 55 funtów kokainy. Na widok narkotyku DeLorean nie może powstrzymać uśmiechu i wypowiada zdanie, które go pogrąży: „To lepsze niż złoto.”
Kilka minut później FBI wyważa drzwi. DeLorean zostaje aresztowany, skuty kajdankami i wyprowadzony. Kamery telewizyjne są już na miejscu. Co dziwne, media zostały wcześniej powiadomione...
Upadek imperium DeLoreana: DMC-12 była droższa od Corvette, a dwa razy słabsza. Kiedy w General Motors to zobaczyli, pewnie pomyśleli, że ich dawny złoty chłopiec stracił dryg. Ale najgorsze dopiero miało nadejść.
I wiem, co sobie myślicie: jak DeLorean mógł być tak naiwny? Jak tak inteligentny człowiek mógł wpaść w tak prymitywną pułapkę? Otóż to pytanie postawi sobie ława przysięgłych podczas jego procesu...
DeLorean DMC-12 była rewolucyjna dzięki drzwiom motylkowym i nadwoziu ze stali nierdzewnej, ale kryła mroczny sekret: była owocem marzenia, które źle się skończyło. Czasem jednak historia szykuje niespodzianki, a ten samochód miał przeżyć drugie, nieoczekiwane życie...
Wiecie, ja, który kolekcjonuję miniaturowe samochody z tamtej epoki, mam w swoim sklepie kilka DeLoreanów. I za każdym razem, gdy jakiś widzę, przypominam sobie tę szaloną historię. Jak tak piękny samochód mógł narodzić się z takiego chaosu. Jeśli chcecie odkryć kilka perełek z tej złotej ery motoryzacji, modeli z lat 70. i 80., które zapisały się w historii, zapraszam na bernardminiatures.fr. Mam w magazynie ponad 1500 miniatur, głównie w skali 1/43, z kilkoma rzadkimi perełkami z tego okresu. Nie jestem dużym sklepem, więc często mam tylko jedną lub dwie sztuki każdego modelu, ale to właśnie czyni go wyjątkowym. Darmowa dostawa we Francji od 75 € i dbam o to, żeby wszystko było dokładnie zapakowane w folię bąbelkową.
Ale wróćmy do naszej historii, bo największy skandal był jeszcze przed nami...
Natychmiastowa upadłość
Aresztowanie DeLoreana wywołuje efekt bomby. Tydzień później DeLorean Motor Company ogłasza upadłość. Nagle, bez ostrzeżenia. 2500 pracowników trafia na bezrobocie z dnia na dzień, a fabryka w Belfaście zostaje zamknięta na dobre.
Tu pozwolę sobie na osobistą refleksję. Te 2500 rodzin, które uwierzyły w marzenie DeLoreana, które w końcu znalazły pracę w regionie dotkniętym kryzysem... Niczego nie żądały. Chciały tylko pracować, karmić dzieci i żyć normalnie. A tu nagle wszystko się wali przez głupoty ich szefa.
Rząd brytyjski traci 120 milionów dolarów. Prywatni inwestorzy też tracą wszystko. Johnny Carson, który wyłożył 500 000 dolarów, zostaje z wadliwym DeLoreanem i słonym rachunkiem. Zresztą, drobna pikantna anegdota: podczas pierwszej jazdy próbnej Carson zostaje uwięziony w środku, gdy bateria się wyczerpuje, a elektryczne drzwi odmawiają otwarcia. Potrzebna jest interwencja służb ratunkowych, żeby go stamtąd wydostać. Na koniec Carson zostanie zatrzymany za jazdę pod wpływem alkoholu w tym samym DeLoreanie w 1982 roku. Kompletny koszmar...
W sumie wyprodukowano zaledwie 9000 egzemplarzy DeLorean DMC-12. 9000 sztuk złamanego marzenia. Dziś to właśnie czyni je rzadkimi i cennymi, ale wtedy była to tylko dowód spektakularnej porażki.
Proces stulecia
DeLorean zostaje oskarżony o handel narkotykami, spisek i kilkanaście innych zarzutów. Grozi mu dożywocie. Dowody wydają się przytłaczające: są nagrania wideo, rejestracje dźwięku, zeznania świadków. FBI ma wszystko, by go skazać.
Ale DeLorean ma szczęście do świetnego adwokata, Howarda Weitzmana. A ten adwokat odwraca sytuację, udowadniając, że jego klient został nielegalnie wrobiony przez FBI.
Obrona jest znakomita. Weitzman tłumaczy ławie przysięgłych, że DeLorean nie miał żadnej przeszłości kryminalnej, był zdesperowanym biznesmenem, manipulowanym przez handlarza przekwalifikowanego na informatora. Dowodzi, że bez interwencji Hoffmana DeLorean nigdy nie weszłby w handel narkotykami.
A co więcej, Weitzman ujawnia smakowity szczegół. Były agent DEA zeznaje, że trzy tygodnie przed aresztowaniem prokurator James Walsh podniósł kieliszek podczas spotkania z federalnymi agentami, mówiąc: „Panowie, widzę to na okładce magazynu Time”.
Wyobrażacie sobie? FBI zorganizowało tę operację nie po to, by walczyć z handlem narkotykami, ale by zrobić szum w mediach. To był czysty entrapment, nielegalna pułapka zastawiona na niewinnego człowieka.
Sierpień 1984 roku, wyrok: John DeLorean zostaje uniewinniony ze wszystkich zarzutów. Ława przysięgłych uznała, że został nielegalnie wrobiony przez rząd. Sprawiedliwość zwyciężyła, ale krzywda już się stała. Imperium DeLoreana przestało istnieć, a reputacja tego człowieka legła w gruzach.
Ironia losu
A trzy lata po zakończeniu produkcji DMC-12 dzieje się coś niewiarygodnego. Steven Spielberg i Robert Zemeckis szukają futurystycznego samochodu do swojego nowego filmu: „Powrót do przyszłości”.
Początkowo myśleli o lodówce. Tak, dobrze czytacie, lodówka. Pomysł polegał na tym, by doktor Brown zbudował swoją maszynę do podróży w czasie w przerobionej lodówce. Ostatecznie porzucili ten pomysł, obawiając się, że dzieci zaczną zamykać się w lodówkach, naśladując film.
Szukają więc samochodu. Potrzebują czegoś futurystycznego, nietypowego, rozpoznawalnego. I wtedy ktoś wspomina o DeLoreanie. O tym dziwnym aucie z drzwiami motylkowymi i nadwoziem ze stali nierdzewnej, które kilka lat wcześniej robiło szum w mediach.
Idealne dopasowanie. DeLorean DMC-12 zostaje gwiazdą „Powrotu do przyszłości”. Z dnia na dzień ten przeklęty samochód staje się ikoną popkultury. Dzieciaki na całym świecie marzą o DeLoreanie. Kolekcjonerzy rzucają się na niego. Narodziła się legenda.
Ironia jest pełna. DeLorean chciał stworzyć samochód przyszłości i w końcu mu się to udało... ale nie tak, jak planował. Jego auto stało się sławne nie dzięki osiągom czy technologii, lecz dzięki podróżowaniu w czasie na ekranie.
{cta2}
Dziś DeLorean DMC-12 w dobrym stanie kosztuje od 40 000 do 80 000 dolarów. Nieźle jak na samochód, który zrujnował swojego twórcę... A ja w mojej kolekcji miniatur mam kilka egzemplarzy, które warto zobaczyć. Bo ostatecznie o to chodzi w motoryzacji: nawet porażki mogą stać się legendami.
Ostatnie lata DeLoreana
John DeLorean nigdy w pełni nie otrząsnął się z tej historii. Próbował reanimować projekty motoryzacyjne, ale nikt już mu nie ufał. Ostatnie lata spędził na serii procesów, porzuconych projektów i prób powrotu, które nigdy się nie udawały.
Zmarł w 2005 roku w wieku 80 lat w New Jersey. Daleko od blasku Hollywood, daleko od salonów samochodowych, daleko od chwały. Paradoksalnie jego samochód przeżył go. Wciąż fascynuje, rozpala marzenia i wyobraźnię.
I wiecie co? Myślę, że DeLoreanowi by się to spodobało. Ten, który chciał zapisać się w historii motoryzacji, dopiął swego. Może nie tak, jak planował, ale jednak.
Lekcje z upadku
Więc co z tej historii wynosimy? Kilka rzeczy, jak sądzę.
Po pierwsze, talent nie wystarcza. DeLorean był błyskotliwym inżynierem, wizjonerem, człowiekiem, który w General Motors osiągał wszystko, czego się podjął. Ale założenie firmy motoryzacyjnej od zera to nieporównanie trudniejsze zadanie niż kierowanie dywizją w dużej korporacji.
Po drugie, ego potrafi zabić. DeLorean był tak pewny siebie, że zlekceważył wszystkie trudności. Wydawało mu się, że wystarczy mieć piękny samochód, żeby odnieść sukces. Odkrył, że przemysł motoryzacyjny to także logistyka, marketing, finanse i zarządzanie produkcją...
No i jest jeszcze ta straszna lekcja: gdy stoi się nad przepaścią, można zrobić wszystko. DeLorean nie był przestępcą. Był zdesperowanym biznesmenem, który przyjął paskudną umowę, bo nie miał już wyboru. A przynajmniej tak sobie wmawiał.
Ale być może prawdziwa lekcja jest taka: czasem porażka może prowadzić do nieoczekiwanej formy sukcesu. Samochód poniósł klęskę komercyjną, ale zdobył nieśmiertelność kulturową. Stał się czymś więcej niż autem: symbolem, ikoną, marzeniem.
A to, szczerze mówiąc, jest może cenniejsze niż wszystkie zyski świata.
Oto historia Johna DeLoreana i jego DMC-12. Historia człowieka, który chciał sięgnąć gwiazd, a wylądował w błocie. Ale też historia samochodu, który mimo wszystkich wad wciąż nas zachwyca, 40 lat po premierze.
Bo ostatecznie o to chodzi w motoryzacji: nie musi być doskonały, by być niezapomniany. Wystarczy, że ma duszę. A DeLorean ją miał. Wciąż ją ma.
A wy, co o tym myślicie? Czy DeLorean był niezrozumianym wizjonerem, czy oszustem, który dostał to, na co zasłużył? Ja, po dokładnym przestudiowaniu tej historii, uważam, że był jednym i drugim. Geniuszem i szaleńcem. Marzycielem i manipulatorem. Człowiekiem swoich czasów, z zaletami i wadami.
Jedno jest pewne: nie zapomnimy Johna DeLoreana i jego maszyny do podróży w czasie. A to, w pewnym sensie, jest jego najpiękniejszym zwycięstwem.