Wyobraźcie sobie na chwilę: pewnego grudniowego poranka 1963 roku, gdzieś w biurach Citroëna, pewien człowiek każe przynieść do swojej pracowni przednią część kompletnego DS-a. Uzbrojony w zwykły młotek, plastelinę i pleksiglas, w ciągu kilku godzin dosłownie niszczy i przebudowuje maskę, zderzaki i błotniki samochodu, przy okazji tworząc słynny „nos rekina”, który stanie się jednym z najbardziej rozpoznawalnych znaków francuskiej motoryzacji.
Tym człowiekiem był Flaminio Bertoni, a ta anegdota sama w sobie najlepiej pokazuje geniusz kogoś, kto nie był typowym projektantem samochodów, lecz przede wszystkim rzeźbiarzem. Artystą, który zrewolucjonizował motoryzację, traktując każdy samochód jak dzieło sztuki.
Bo wiecie, kiedy mowa o francuskim designie samochodowym, od razu myślimy o ikonicznych liniach DS-a albo o nieodpartym uroku 2CV. Ale te arcydzieła zawdzięczamy Włochowi, który nigdy nie planował projektowania samochodów, a mimo to na zawsze zmienił sposób, w jaki myślimy o motoryzacji.
Pierwsze pociągnięcia dłuta przyszłego geniusza
10 stycznia 1903 roku w Masnago, pod Varese w Lombardii, na świat przychodzi Flaminio Bertoni, w skromnej rodzinie. Bardzo szybko chłopak pokazuje jednak niezwykły talent do sztuk plastycznych. Słowo daję, ten człowiek już rzeźbił, kiedy inni chłopcy wciąż grali w kulki. Jego mistrz Giuseppe Talamoni uczy go modelowania i rzeźby, a w wieku 18 lat przyszły geniusz trafia do karoserii Macchi.
Ale prawdziwie ciekawie robi się w 1922 roku. Francuska delegacja odwiedza Macchi i wprost zakochuje się w pracach Bertoniego. Wyobraźcie sobie tę scenę: Francuzi przyjeżdżają do Włoch, a wyjeżdżają zachwyceni młodym rzeźbiarzem, który ma zaledwie 19 lat. Właśnie to zmieni bieg historii motoryzacji.
W 1923 roku Bertoni wyrusza do Francji na studia, które potrwają osiem lat. Osiem lat, podczas których Bertoni chłonie francuskie know-how, pracując kolejno u karoserów Felbert, Manessius i Rothschild. I to właśnie w jednej z paryskich pracowni poznaje Lucien Rosengarta, przyjaciela Andrégo Citroëna. Los właśnie zaczął się toczyć.
Wejście do Citroëna: gdy sztuka spotyka przemysł
Czerwiec 1932 roku. Flaminio Bertoni po raz pierwszy przekracza progi Citroëna. André Citroën, szef firmy, potrzebuje projektanta do rewolucyjnego przedsięwzięcia: samochodu z napędem na przednie koła. Problem w tym, że nikt do końca nie wie, jak powinien wyglądać. Inżynierowie rozwiązali kwestie techniczne, ale jeśli chodzi o linie nadwozia, panuje totalny artystyczny chaos.
Bertoni robi więc to, co potrafi najlepiej: rzeźbi. Nie szkic, nie plan techniczny, lecz rzeźbę. Prezentuje swoją pracę Andrému Citroënowi i jego żonie, a wtedy rodzi się natychmiastowa miłość od pierwszego wejrzenia. To właśnie ta rzeźba stała się DNA tego, co stanie się Traction Avant, zaprezentowanym w kwietniu 1934 roku.
I co Wy na to? Ten samochód zrewolucjonizuje europejską motoryzację. Bertoni nie narysował samochodu, on wyrzeźbił czystą formę. Koniec z ostrymi kątami i krzywymi liniami aut tamtych czasów, na ich miejsce wchodzą harmonijne krzywizny, które naturalnie podkreślają aerodynamikę.
Przemiana 2CV: nadanie duszy samochodowi użytkowemu
Ale najbardziej szalona historia Bertoniego to chyba ta o 2CV. W 1935 roku Pierre-Jules Boulanger, szef Citroëna, rzuca szalony pomysł: stworzenia samochodu, który przewiezie „chłopa w drewniakach z 50 kg ziemniaków albo koszem jajek przez zaorane pole”. Specyfikacja TPV - Très Petite Voiture - opiera się na absolutnym pragmatyzmie: tanio, solidnie, oszczędnie.
W 1939 roku inżynierowie przedstawiają prototyp. I wtedy następuje dramat: TPV jest absolutnie brzydkie. Tak brzydkie, że nawet Boulanger dostaje dreszczy. Jak sprzedać coś takiego szerokiej publiczności? Wtedy wzywają Bertoniego z niemożliwą misją: nadać temu czemuś „minimum estetycznej godności”.
{cta1}
I tu Bertoni dokonuje cudu. Dzięki swoim metodom rzeźbiarza przekształca ten samochód użytkowy w ikonę. Okrągłe reflektory, które nadają mu sympatyczny wyraz, falista atrapa chłodnicy, która daje mu wieczny uśmiech, wypukłe błotniki, które dodają charakteru... Bertoni nie przeprojektował 2CV, on nadał jej osobowość.
Nieoczekiwany wpływ motocykla BMW
A przy okazji, pikantna anegdota, którą uwielbiam: słynny dwucylindrowy silnik chłodzony powietrzem w 2CV? Inspirował się bezpośrednio silnikiem prywatnego motocykla BMW Bertoniego. Wyobrażacie sobie? Facet projektuje linie samochodu i bez zamiaru wpływa na konstrukcję silnika, bo w weekendy jeździ sobie motocyklem!
Historia Bertoniego w czasie wojny to zaś zupełny absurd. W 1940 roku zostaje aresztowany za odmowę podpisania deklaracji lojalności wobec Francji - nie chciał wyrzec się swoich włoskich korzeni. W 1944 roku znów zostaje aresztowany, tym razem za współpracę z Francuzami! Biedak trafił za kratki dwa razy z zupełnie przeciwnych powodów. Dobrze pokazuje to, jak pogmatwane były czasy.
A mimo tych zawirowań 2CV wreszcie trafia na rynek w 1948 roku i natychmiast staje się jednym z najbardziej lubianych samochodów we Francji. Dzięki charakterystycznemu stylowi Bertoniego ten samochód z wiejskiego podwórka zamienił się w towarzysza podróży całego pokolenia.
DS: gdy Bertoni rzeźbi motoryzację przyszłości
Ale absolutnym arcydziełem Bertoniego, jego Mona Lisą, jest oczywiście DS. W 1955 roku na Salonie w Paryżu Citroën prezentuje ten samochód z przyszłości i zapada dosłowna eksplozja zachwytu. Zwiedzający nie mogą uwierzyć własnym oczom.
Tym razem Bertoni współpracuje w duecie z inżynierem André Lefebvre'em, a ich współpraca rodzi prawdziwy potwór innowacji. Lefebvre odpowiada za rewolucyjną technikę - zawieszenie hydropneumatyczne, wspomaganie kierownicy, hamulce tarczowe - podczas gdy Bertoni rzeźbi linie, które wydają się wyjęte z filmu science-fiction.
A wiecie, skąd wzięła się inspiracja do DS-a? Z kształtu ryby, którą Bertoni wyrzeźbił z bloku gipsu! Facet patrzył na rybę i widział w niej samochód jutra. To właśnie jest artystyczny geniusz.
Pilne skrócenie, które stało się ikoniczne
Ale uwaga, bo historia DS-a to także piękna improwizacja. Pierwsza wersja miała niemal sześć metrów długości - zdecydowanie za dużo jak na francuskie garaże tamtych czasów. Co robi Bertoni? W trybie pilnym skraca samochód o metr i maskuje cięcie słynnymi plastikowymi stożkami, w których mieszczą się tylne kierunkowskazy.
Ta ostatnia chwila przeróbki? Stała się jednym z najbardziej rozpoznawalnych elementów designu DS-a! To też jest geniusz: przekształcić ograniczenie techniczne w estetyczny znak rozpoznawczy.
Renault 5 było czymś więcej niż zwykłym popularnym samochodem - stało się symbolem wolności i niezależności całego pokolenia Francuzów. Kiedy w 1972 roku pojawiło się na rynku, nikt nie przypuszczał, że stanie się jednym z najbardziej kultowych samochodów Hexagone.
I co Wy na to? Ten złoty okres francuskiej motoryzacji przypomina mi, dlaczego uwielbiam miniatury samochodów. Bo trzymać w dłoniach małe DS-a w skali 1/43 to trochę jak odnaleźć całą tę kreatywność naraz.
Właśnie dlatego otworzyłem swój sklep BernardMiniatures.fr. Mam ponad 1500 miniatur w magazynie, głównie w skali 1/43, ze szczególnym naciskiem na samochody z lat 1950-1999. No cóż, nie jestem dużym sklepem, więc często mam tylko jedną lub dwie sztuki każdego modelu, ale to właśnie nadaje mu urok. Mam Citroëny, oczywiście - kilka pięknych DS-ów i 2CV - ale też Renault, Peugeoty, modele z lat 60., 70. i 80...
Dostawa jest bezpłatna od 75 € we Francji, a ja dbam o to, by wszystko dobrze zapakować w folię bąbelkową, bo te małe samochody łatwo się tłuką.
Zajrzyjcie na bernardminiatures.fr, jeśli macie ochotę - i zobaczycie, że mam kilka miniaturowych DS-ów, które naprawdę warto zobaczyć.
A teraz wróćmy do naszego genialnego rzeźbiarza i jego niezwykłej metody pracy...
Metoda Bertoniego: rzeźbić zamiast rysować
To, co czyni Bertoniego wyjątkowym, to jego metoda pracy. Podczas gdy wszyscy projektanci tamtych czasów rysowali na papierze, on rzeźbił. Myślał w trzech wymiarach, dotykał materii, wyczuwał bryły. Dlatego jego samochody mają tę płynność i harmonię, której nigdzie indziej nie znajdziemy.
Henri Dargent, który był jego asystentem w latach 1957-1964, opowiada, że Bertoni godzinami modelował glinę, szukając idealnej krzywizny. „Nie rysował samochodu, on wydobywał go spod swoich rąk” - wspominał. Ta rzeźbiarska metoda wyjaśnia, dlaczego Citroëny Bertoniego tak elegancko się zestarzały.
A ta metoda wpłynęła na całe pokolenie projektantów. Robert Opron, który po jego śmierci przejął stery, zachował filozofię bryły i rzeźby. Odnajdziemy ją w CX, GS i wszystkich tych Citroënach, które do dziś noszą DNA Bertoniego.
Nos rekina: genialna improwizacja czy ustalona metoda?
Ta anegdota o „nosie rekina” z grudnia 1963 roku doskonale oddaje charakter tego człowieka. Pewnego sobotniego poranka, z młotkiem i kilkoma prowizorycznymi narzędziami, Bertoni rewolucjonizuje design DS-a. Ta twórcza agresja, zdolność do burzenia, by lepiej budować, jest całkowicie w jego stylu.
A rezultat? Zapowiedź motoryzacji lat 70. Ten nos rekina już wpływa na linie przyszłego CX-a. Bertoni jeszcze o tym nie wie, ale właśnie narysował przyszłość Citroëna.
Niestety, nigdy nie zobaczy, jak ta przyszłość się urzeczywistnia.
Nagły koniec geniusza w pełnym locie
7 lutego 1964 roku. Flaminio Bertoni osuwa się za biurkiem w swoim gabinecie. Zawał serca zabiera go w wieku 61 lat, gdy pracuje nad liniami przyszłego coupé DS. Włoski mistrz umiera dosłownie przy pracy, rzeźbiąc aż do końca formy samochodów, które zrewolucjonizowały design XX wieku.
Tego niedokończonego coupé DS nigdy nie zobaczymy. Ale jak by wyglądało? Znając Bertoniego, pewnie znów przesunąłby granice i zaskoczyłby cały świat.
{cta2}
Jego odejście zostawia ogromną pustkę w Citroënie. Kto zastąpi takiego człowieka? Jak dalej tworzyć w stylu Bertoniego bez Bertoniego? Robert Opron się podjął, i to z talentem, ale dusza marki już nigdy nie będzie taka sama.
Wieczne dziedzictwo motoryzacyjnego rzeźbiarza
Dziś, ponad 60 lat po prezentacji DS-a, linie Bertoniego wciąż zachwycają. Ten samochód został uznany za najpiękniejszy w historii przez wiele specjalistycznych magazynów. Nazywa się go czasem „Mona Lisą motoryzacji”.
A 2CV? Wyprodukowano jej ponad 5 milionów egzemplarzy, zanim została ostatecznie wycofana w 1990 roku. Pięćdziesiąt dwa lata kariery dla samochodu, który miał być tylko użytkowy. Na tym właśnie polega moc Bertoniego: zamienianie użyteczności w piękno, funkcjonalności w emocje.
Bo wiecie, Flaminio Bertoni nie tylko projektował samochody. On rzeźbił emocje. Każda krzywizna jego kreacji opowiada historię, każda linia wyraża uczucie. Kiedy patrzymy na DS-a, nie widzimy po prostu samochodu z lat 50., lecz optymizm całej epoki, która wierzyła w przyszłość.
A kiedy mijamy 2CV, które radośnie terkocze na wiejskiej drodze, od razu czujemy tę prostą radość, tę radość życia, którą Bertoni potrafił wlać w zwykły „samochód chłopa”.
Włoski geniusz, który zrewolucjonizował francuską motoryzację
Ostatecznie historia Flaminia Bertoniego to opowieść o człowieku, który zrewolucjonizował całą sztukę, nawet się tego nie domyślając. Wyruszył z Włoch z narzędziami rzeźbiarza, a skończył na przedefiniowaniu tego, czym może być samochód.
Przed nim budowano samochody. Po nim zaczęto rzeźbić marzenia. DS i 2CV to nie tylko środki transportu, to rolujące dzieła sztuki, które wciąż, dekady później, poruszają serca pasjonatów.
A ta lekcja Bertoniego wciąż rezonuje z nami. W świecie, w którym motoryzacja staje się coraz bardziej techniczna i cyfrowa, emocje pozostają kluczowym elementem. Samochód bez duszy to tylko maszyna. Z duszą staje się towarzyszem podróży.
Flaminio Bertoni wiedział to już 70 lat temu. Rzeźbił samochody tak, jak rzeźbi się posągi: na wieczność. I trzeba przyznać, że mu się udało. Jego kreacje przechodzą przez pokolenia bez śladu zużycia, dowodząc, że piękno, prawdziwe piękno, nigdy się nie starzeje.
Dlatego Flaminio Bertoni na zawsze pozostanie rzeźbiarzem naszych najpiękniejszych motoryzacyjnych marzeń.