Wrzesień 2015, mała siedziba EPA w Stanach Zjednoczonych. Trzech panów w garniturach i krawatach wpatruje się w ekrany komputerów z minami ludzi, którzy właśnie zobaczyli ducha. Na biurkach leżą dziesiątki raportów o emisjach, które kompletnie nie mają sensu. Liczby, które mają przed oczami, pogrążą największego europejskiego producenta samochodów i kosztują Volkswagena ponad 30 miliardów dolarów.
Bo tego dnia amerykańska Agencja Ochrony Środowiska odkryła, że Volkswagen zrobił ją w balona. Przez lata niemiecki gigant instalował oprogramowanie do oszukiwania w 11 milionach samochodów diesel na całym świecie. Program komputerowy potrafił wykryć moment, w którym auto przechodzi test emisji, by włączyć systemy kontroli spalin... a przez resztę czasu całkowicie je wyłączał.
I co z tego wynika? Te rzekomo „czyste” samochody wypuszczały nawet 40 razy więcej zanieczyszczeń, niż pozwalała norma. Jako pasjonat motoryzacji od dekad mogę powiedzieć, że to jeden z największych skandali w historii branży. Dziś opowiem, jak trzech studentów przewróciło imperium, jak Volkswagen stworzył najbardziej wyrafinowany system oszustwa, jaki kiedykolwiek powstał, i dlaczego ta sprawa wciąż prześladuje niemiecki przemysł prawie 10 lat później.
Nieprawdopodobni bohaterowie: trzech studentów kontra gigant
Żeby zrozumieć tę historię, trzeba cofnąć się do 2012 roku. Na Uniwersytecie Zachodniej Wirginii trzech studentów pracuje nad projektem, który zmieni historię motoryzacji: Arvind Thiruvengadam i Hemanth Kappanna, obaj z Indii, oraz Marc Besch, Szwajcar. Ich zadanie? Zbadać emisje amerykańskich samochodów diesel przy śmiesznie niskim budżecie 70 000 dolarów.
I tu muszę przyznać, że uwielbiam tę część historii. Ci trzej panowie zakładają, że diesle sprzedawane w USA są z pewnością czystsze niż te z innych rynków. Logiczne, prawda? Amerykanie mają przecież bardzo surowe normy emisji.
Tyle że odkryją dokładnie odwrotność. Ich testy pokazują, że Volkswagen Jetta i Passat TDI, które analizują, bez problemu przekraczają dopuszczalne limity tlenków azotu. I to nie trochę, oj nie. Mowa o 15 do 40 razy więcej, niż wolno, gdy jadą po autostradzie.
Na początku myślą, że gdzieś coś spartolili. Powtarzają testy, sprawdzają sprzęt, zaczynają od nowa... Ten sam wynik. Auta w realnych warunkach są fatalne, a w laboratorium wyglądają jak z igły.
Wyobrażam sobie, jakie miny mieli, gdy zrozumieli, że właśnie odkryli ogromne oszustwo. Trzej studenci z własnym małym laboratorium mobilnym pogrążają imperium warte miliardy. To Dawid kontra Goliat w wersji XXI wieku.
Diabelski geniusz programu oszukującego
Ale jak Volkswagen zdołał tak długo wszystkich oszukiwać? Tu robi się naprawdę szalenie. Inżynierowie VW opracowali ultranowoczesne oprogramowanie, które rozpoznaje, kiedy samochód przechodzi test emisji.
Ten program monitoruje wszystko: położenie kierownicy, prędkość, czas pracy silnika, a nawet ciśnienie barometryczne. Proszę tylko wyobrazić sobie ten rozmach! W kwietniu 2013 VW dodaje nawet funkcję „rozpoznawania kąta skrętu kierownicy”, bo podczas testu regulacyjnego... zgadnijcie, co się dzieje? Kierownica nigdy się nie rusza.
Zasada jest diabelsko prosta: gdy tylko program wykryje, że auto jest w sytuacji testowej, włącza wszystkie systemy antyzanieczyszczeniowe. Samochód staje się wzorem cnót, spełnia wszystkie normy i zachowuje się jak grzeczny aniołek. Ale gdy tylko jedzie w normalnych warunkach... wszystkie systemy się wyłączają.
{cta1}
Co wam powiem? Jako pasjonat motoryzacji uważam to jednocześnie za technicznie imponujące i moralnie absolutnie obrzydliwe. Ci panowie stworzyli system o szalonej złożoności tylko po to, by spokojnie truć powietrze.
Globalna ekspansja oszustwa
Bo oczywiście VW nie ograniczył się do kilku samochodów. Mówimy o 11 milionach pojazdów wyposażonych w ten program na całym świecie. 500 000 w Stanach Zjednoczonych, ale także 1,2 miliona Skód i 2,1 miliona Audi. Cała grupa Volkswagen maczała w tym palce.
I wtedy myślę sobie, że ci ludzie mieli naprawdę stalowe jaja. Wdrożenie systemu oszustwa w 11 milionach samochodów wymaga organizacji godnej szaleńców. Musiały wiedzieć o tym setki inżynierów, techników i menedżerów. Jak utrzymać taką tajemnicę przez lata?
A przy tym VW świetnie zarabiał na swoim wizerunku. Silniki TDI były reklamowane jako „Clean Diesel”. Czyste, wydajne, ekonomiczne. Amerykański sen w wersji diesel, nie ma co. Tyle że to była czysta ściema.
Upadek: gdy wszystko runie w 48 godzin
18 września 2015 roku EPA ujawnia wszystko publicznie. I zaczyna się natychmiastowa apokalipsa dla Volkswagena. W dwa dni akcje VW tracą 40%. 16,9 miliarda dolarów kapitalizacji giełdowej idzie z dymem. Pyk i po wszystkim.
Śledziłem to na bieżąco i szczerze mówiąc, było to porażające. Patrzeć, jak taki kolos jak VW wali się w 48 godzin, daje wyobrażenie o sile upadku, gdy wybucha skandal tej skali.
Bardzo szybko zaczynają spadać głowy. Już we wrześniu 2015 VW zawiesza Heinza-Jakoba Neussera w funkcji szefa rozwoju, Ulricha Hackenberga w dziale R&D Audi i Wolfganga Hatza w dziale R&D Porsche. Krwotok jest natychmiastowy.
Najbardziej symboliczna jest jednak rezygnacja Martina Winterkorna, wszechwładnego prezesa VW. 23 września 2015, dokładnie tydzień po wybuchu skandalu, rzuca ręcznik. A co oświadcza? „Nie jestem świadomy żadnego nagannego działania z mojej strony”.
Tu pozwolę sobie się pośmiać. Ten człowiek kierował VW od 2007 roku, słynął z obsesji na punkcie kontroli i znał wszystkie techniczne szczegóły swoich samochodów, a teraz twierdzi, że nic nie wie o oszustwie, w które zamieszanych jest 11 milionów pojazdów? Nie róbmy sobie żartów.
Linia obrony: „Nie wiedziałem, szefie!”
Zabawne jest to, że stanie się ona linią obrony wszystkich kierowników VW. „Nie wiedziałem”, „Nie byłem w temacie”, „Ukrywano przede mną sprawy”... Wisienką na torcie jest moment, gdy niemieccy prokuratorzy ujawniają, że Winterkorn wiedział o problemie już w maju 2015, choć twierdzi, że dowiedział się dopiero we wrześniu.
Cztery miesiące, żeby zareagować, i co robi? Nic. Pozwala, by sprawa się toczyła. A gdy wszystko wybucha, udaje niewiniątko. Piękna to korporacyjna postawa.
Ostatecznie w 2021 roku Winterkorn zgodził się zapłacić VW 14 milionów dolarów za swoje „uchybienia”. A jego proces karny? Zawieszono go w 2024 roku z powodu „nadszarpniętego zdrowia”. Wygodne te problemy ze zdrowiem, gdy wymiar sprawiedliwości zbyt blisko się nad kimś pochyla.
Krwawienie finansowe: 30 miliardów dolarów później
Ale poza losami poszczególnych osób rachunek dla Volkswagena jest po prostu astronomiczny. Same tylko w USA zgadza się zapłacić 14,7 miliarda dolarów, by uregulować pozwy. A to dopiero początek.
Łącznie Dieselgate będzie kosztować VW ponad 30 miliardów dolarów. Kary, grzywny, wykup pojazdów, odszkodowania dla klientów... Rachunek jest słony. Żeby podać porównanie: to więcej niż PKB niektórych państw.
I to jeszcze tylko czubek góry lodowej. Są też ukryte koszty: zniszczony wizerunek marki, utrata zaufania konsumentów, spadek sprzedaży...
Przy okazji agencja Reuters stwierdziła wtedy, że kryzys VW może być groźniejszy dla gospodarki Niemiec niż kryzys zadłużeniowy Grecji z 2015 roku. Ni mniej, ni więcej. Gdy jeden producent samochodów odpowiada za 12% PKB kraju, jego problemy stają się problemami całego narodu.
Ale najlepsze w tej historii jest to, jak amerykański wymiar sprawiedliwości załatwił sprawę. W styczniu 2017 VW przyznaje się do winy wobec zarzutów karnych i zgadza się zapłacić dodatkowo 2,8 miliarda dolarów kar karnych. Bez negocjacji, bez targowania się. Winny i koniec.
Polowanie na czarownice trwa
A wymiar sprawiedliwości jeszcze nie skończył z VW. W maju 2025 roku - tak, dobrze czytacie, 10 lat po skandalu - czterech kierowników VW zostaje skazanych na kary więzienia od 15 do 54 miesięcy. Wciąż pozostaje 31 innych oskarżonych, których sprawy ciągną się przed niemieckimi sądami.
Inżynier James Liang dostał za swoje. Skazany na 40 miesięcy więzienia i grzywnę 200 000 dolarów. Surowiej, niż żądali nawet prokuratorzy! Sędzia chciał statuować przykład, by odstraszyć innych inżynierów przemysłu motoryzacyjnego. A do tego Liang grozi deportacja do Niemiec po wyjściu z więzienia.
Co do Ruperta Stadlera, byłego szefa Audi, w 2023 roku w końcu przyznał się do winy i wyszedł z kwotą 1,1 miliona euro grzywny w zawieszeniu. W porównaniu z innymi może mówić o szczęściu.
Najbardziej zanieczyszczające samochody świata
Trzeba wreszcie zdać sobie sprawę z rozmiaru ekologicznej katastrofy. Te samochody VW wypuszczały nawet 40 razy więcej tlenków azotu niż dopuszczalna norma. 40 razy! To tak, jakby ktoś powiedział, że można wypić kieliszek wina, a potem wlewa w siebie dwie butelki whisky.
Tlenki azotu, dla tych, którzy nie wiedzą, to wyjątkowo podstępne zanieczyszczenie. Przyczyniają się do kwaśnych deszczy i powstawania ozonu troposferycznego, a przede wszystkim powodują poważne problemy z oddychaniem. Mówimy o tysiącach przedwczesnych zgonów związanych z tym dodatkowym zanieczyszczeniem.
Najbardziej oburzające jest to, że VW miał technologię pozwalającą produkować czysty diesel. Ich samochody spełniały normy podczas testów! Po prostu postanowili wyłączać te systemy w normalnej eksploatacji, by zaoszczędzić kilka euro na AdBlue i poprawić osiągi.
Wyobrażacie sobie? Świadomie truli powietrze dla kilku procent dodatkowej marży. Oto korporacyjna mentalność w czystej postaci.
Wpływ na światową branżę motoryzacyjną
Dieselgate wstrząsnął jednak całą branżą motoryzacyjną, nie tylko VW. Nagle konsumenci stracili zaufanie do diesli. Sprzedaż samochodów z silnikami diesla załamała się, a to przyspieszyło przejście na elektryki.
Dziś, gdy patrzę na rynek starych samochodów, który dobrze znam, diesle z lat 2010-2015 mają katastrofalną opinię. Kolekcjonerzy omijają je szerokim łukiem. Oczywiście, kto chciałby mieć auto będące symbolem jednego z największych oszustw w historii motoryzacji?
Co ciekawe, w mojej dziedzinie, czyli miniaturach starych samochodów z lat 50.-90., widać wzrost zainteresowania modelami sprzed ery oszukanego diesla. Ludzie wolą piękne mechaniki z epoki, bo przynajmniej wiadomo, co się kupuje!
Lekcje z zapowiedzianej katastrofy
Ostatecznie historia Dieselgate to doskonała ilustracja tego, co się dzieje, gdy firma stawia krótkoterminowy zysk ponad etykę i środowisko. VW bawił się ogniem przez lata, wierząc, że nigdy nie zostanie złapany.
Nie docenili trzech rzeczy: ciekawości kilku studentów, siły amerykańskich władz, gdy naprawdę się za coś biorą, i przede wszystkim rewolucji cyfrowej, która pozwala śledzić i analizować wszystko znacznie dokładniej niż kiedyś.
Bo w końcu to właśnie ich zgubiło. Projektując system oszustwa, sądzili, że nikt nigdy nie przetestuje ich samochodów w realnych warunkach przy użyciu zaawansowanego sprzętu. Błąd fatalny.
I jeszcze ta absolutna ironia: trzej studenci z budżetem 70 000 dolarów pogrążyli imperium warte 30 miliardów. Dawid kontra Goliat, wersja: zanieczyszczenie motoryzacyjne.
Dziedzictwo skandalu
Dziś, prawie 10 lat później, skutki Dieselgate wciąż są odczuwalne. Niemiecki przemysł motoryzacyjny musiał całkowicie przemyśleć strategię, zainwestować masowo w elektryfikację i przede wszystkim odbudować zaufanie, które zostało trwale nadszarpnięte.
VW poradził sobie finansowo, ma mocne plecy, ale jego wizerunek nigdy w pełni się nie odbudował. Kiedy rozmawiam z pasjonatami motoryzacji, Dieselgate pojawia się automatycznie, gdy tylko pada nazwa VW.
I może właśnie to jest prawdziwa lekcja tej sprawy. W naszych hiperpołączonych czasach nikogo nie da się długo oszukiwać. Wystarczy trzech zmotywowanych studentów, by zawalić wasz domek z kart.
{cta2}
No więc oto była historia największego skandalu współczesnej branży motoryzacyjnej. Opowieść o chciwości, wykorzystanej technologii i wymiarze sprawiedliwości, który ostatecznie zwyciężył. To także historia trzech studentów, którzy zmienili świat, zadając właściwe pytania.
A mnie to przypomina, dlaczego tak kocham stare samochody. Kiedyś, przynajmniej, gdy samochód truł, wiedziano o tym. Żadnego oprogramowania oszukującego, żadnego kłamliwego marketingu. Tylko uczciwa mechanika, na dobre i na złe.