Wyobraźcie sobie na chwilę: jesteście szwedzkim inżynierem specjalizującym się w myśliwcach, mamy rok 1945, wojna właśnie się skończyła, a wasz szef mówi: „No chłopaki, teraz będziemy robić samochody”. Jest jednak mały problem... w waszym zespole 16 osób tylko 2 mają prawo jazdy. A wy sami nigdy w życiu nie dotknęliście samochodu.
Witajcie w najbardziej szalonej historii europejskiego przemysłu motoryzacyjnego. Historii Saaba, marki narodzonej na niebie, która zrewolucjonizowała drogi.
Przysięgam, że ta historia naprawdę tak się zaczyna. Szwecja, kraj neutralny podczas II wojny światowej, a szwedzki rząd w 1937 roku powołał spółkę, którą nazwano Svenska Aeroplan Aktiebolaget, czyli dosłownie „Szwedzka Spółka Samolotowa”. Skrót? Saab. Ich misja? Produkować myśliwce, by bronić szwedzkiej neutralności.
W czasie wojny wszystko szło im świetnie. Wojskowe zamówienia sypały się jak z rękawa, inżynierowie pracowali nad rewolucyjnymi myśliwcami, a szwedzka aerodynamika czyniła cuda na europejskim niebie.
Ale w 1945 roku sytuacja się komplikuje.
Wojna się kończy i nagle nikt nie chce myśliwców. Portfele zamówień pustoszeją, inżynierowie zostają bez pracy, a zarząd Saaba drapie się po głowie, zastanawiając się, jak przetrwać z taką firmą pełną geniuszy lotnictwa.
Wtedy na scenę wkracza pewien Gunnar Ljungström. Ten facet, urodzony w 1905 roku, to prawdziwy as aerodynamiki. Całe życie spędził na tym, by maszyny latały szybciej i sprawniej niż wszystko, co istniało. A on wpadł na kompletnie szalony pomysł: „A co, jeśli zastosujemy naszą wiedzę lotniczą... w samochodach?”
Zespół marzycieli, którzy nie umieli prowadzić
To jest anegdota, która do dziś mnie rozbawia. Ljungström tworzy swój zespół rozwoju motoryzacji. 16 inżynierów, wszyscy specjaliści od lotnictwa, wszyscy świetni w swojej dziedzinie. Jest jednak jeden szczegół... i to jaki!
Spośród tych 16 facetów tylko 2 mają prawo jazdy. Przysięgam, to nie żart! Ci ludzie potrafią sprawić, że myśliwce lecą z prędkością 600 km/h, ale nie umieją prowadzić samochodu.
Wyobrażacie sobie tę scenę? Ljungström mówi zespołowi: „No chłopaki, zrewolucjonizujemy motoryzację”. A połowa odpowiada: „Eee... szefie, a co to właściwie za pedały, te trzy?”
Ale ci geniusze zrobią coś szalonego. Zamiast panikować, kupią samochody - Opla, DKW, Volkswageny - i wszystko rozłożą. Śrubka po śrubce, nakrętka po nakrętce. Żeby zrozumieć, jak działa samochód.
Staram się wejść w ich buty: wyobraźcie sobie, że jutro ktoś prosi was o zbudowanie myśliwca, nigdy wcześniej nie widząc jego wnętrza. Dokładnie to oni robią, tylko w drugą stronę!
UrSaab: kiedy kropla wody spotyka Garbusa
W 1947 roku, po dwóch latach intensywnego majstrowania, zespół Ljungströma prezentuje UrSaaba. Prototyp numer 92001. I wtedy, moi drodzy, to się w motoryzacji nie zdarzało.
Ten samochód nie przypomina niczego, co jeździło wtedy po drogach. Dlaczego? Bo ma dosłownie kształt skrzydła samolotu. Przysięgam, z profilu wygląda, jakby miał zaraz oderwać się od ziemi!
Sixten Sason, projektant - o nim jeszcze opowiem - zaprojektował to nadwozie ze współczynnikiem oporu aerodynamicznego 0,32. Żeby dać wam pojęcie: to wynik wyjątkowy nawet dzisiaj! Większość nowoczesnych samochodów ma problem, by zejść poniżej 0,35.
Najbardziej szalone w tej historii jest to, że w swoim genialnym majsterkowaniu inżynierowie pożyczyli... reflektory z Volkswagena Garbusa! Wyobraźcie sobie: futurystyczne nadwozie inspirowane lotnictwem z reflektorami z niemieckiego Garbusa. To jest R&D w najlepszym wydaniu!
{cta1}
Sixten Sason, projektant, który spadł z nieba
Muszę opowiedzieć wam o tym człowieku, bo jego historia jest szalona. Sixten Sason, prawdziwe nazwisko Karl-Erik Sixten Andersson, to były pilot myśliwski, który stracił płuco w wypadku. Ten facet, wykształcony w paryskiej Akademii Sztuk Pięknych, został projektantem przemysłowym i miał zrewolucjonizować wizerunek Saaba.
Wiecie, co w nim uwielbiam? Jego pseudonim. „Sason” wziął od hiszpańskiego słowa oznaczającego „przyprawa”. Uważał bowiem, że dobry design ma pobudzać smak, ma zaskakiwać.
Sason stworzy wszystkie pierwsze modele Saaba: 92, 93, 95, 96, 99, a nawet małe Sonett. Każda linia, każda krzywizna wyszły z głowy pilota, który zmienił zawód.
Fascynuje mnie to, że konsekwentnie stosuje zasady aerodynamiki lotniczej w motoryzacji. Wzmocnione małe tylne szybki? Jak w myśliwcu. Nadkola inspirowane owiewkami samolotów? Dla niego oczywiste. Ta ogólna forma zoptymalizowana pod kątem przecinania powietrza? To jego pilocki DNA!
Rewolucja z 1949 roku
W 1949 roku Saab wprowadza Saaba 92 do seryjnej produkcji. I wtedy na rynku zapanowało totalne zdziwienie. Ten samochód nie przypomina niczego znanego. Ludzie widzą przejeżdżające jasnozielone UFO o kształcie kropli wody i zastanawiają się, czy to w ogóle samochód, czy może szwedzki statek kosmiczny.
Ale kiedy wszyscy się śmieją, inżynierowie Saaba śmieją się tylko w duchu. Bo ich samochód spala dwa razy mniej niż konkurencja! Dzięki swojej szalonej aerodynamice płynie po szwedzkich drogach, prawie niczego nie pijąc.
Jest jeszcze jeden genialny szczegół: napęd na przednie koła. Wszyscy inni producenci wciąż stosują klasykę, czyli silnik z przodu i koła napędzane z tyłu. Saab natomiast umieszcza silnik z przodu i ciągnie przednimi kołami. Efekt? Szalona stabilność na śniegu i lodzie w Szwecji.
Często myślę, że inżynierowie Saaba musieli czuć się wtedy jak kosmici, którzy przybywają ze swoją technologią przyszłości w środku wciąż bardzo konserwatywnego przemysłu motoryzacyjnego.
Erik Carlsson, król lotów w rajdach
Teraz muszę opowiedzieć historię Erika Carlssona. Ten facet to absolutna legenda rajdów samochodowych. Przezywano go „Carlsson på taket”, czyli dosłownie „Carlsson na dachu”, bo miał skłonność do przewracania swojego Saaba jak naleśnika.
Ale uwaga, to nie jest kierowca weekendowy, który po prostu się rozbija. Carlsson to geniusz prowadzenia, który wykorzystywał dachowanie jako technikę jazdy!
Przysięgam, jest anegdota z Safari Rally, która za każdym razem mnie rozbraja. Carlsson grzęźnie w błocie ze swoim Saabem. Zamiast szukać liny albo wzywać pomocy, wiecie, co robi? Celowo przewraca samochód, by użyć dachu jak nart i wydostać się z dziury!
Dziennikarze, którzy przyjeżdżają później, nie wierzą w tę historię. Patrzą na dach Saaba: ani wgniecenia, ani rysy. „To niemożliwe, Carlsson, kłamiesz!”
Więc ten szaleniec, żeby udowodnić, że mówi prawdę, robi kolejne dachowanie na ich oczach! I wtedy dziennikarze rozumieją: Saaby są tak dobrze zbudowane, że mogą jechać na dachu bez deformacji.
To jest właśnie mentalność Saaba: kiedy ktoś mówi wam, że to niemożliwe, udowadniacie to, robiąc to ponownie!
Sztuka „pożyczania” w trakcie rajdu
Mam jeszcze lepszą historię o Carlssonie. Podczas rajdu w Anglii jego Saab 96 ma awarię mechaniczną. Potrzebuje konkretnej części, a oczywiście żaden lokalny warsztat jej nie ma.
Carlsson z mechanikiem rozglądają się i trafiają na Saaba 96 prosto z salonu, zaparkowanego na parkingu. Bez namysłu wyciągają narzędzia i zaczynają rozkręcać samochód!
Wyobrażacie sobie tę scenę? Właściciel wraca i widzi dwóch typów rozbierających jego nowiutki samochód! Oczywiście wpada w szał.
Ale kierowca rajdowy Carlssona, sprytny jak lis, spokojnie tłumaczy właścicielowi, że jego kierowca to Erik Carlsson osobiście, oficjalny pilot Saaba, a marka dostarczy mu w zamian nowy samochód.
Szalone jest to, że to działa! Właściciel, zachwycony spotkaniem z legendą, zgadza się. I ci dwaj zostali przyjaciółmi! Wymieniali się kartkami bożonarodzeniowymi jeszcze przez dekady.
Taki jest duch Saaba: nawet jeśli rozkręcicie czyjś samochód, skończycie z nowym kumplem!
Nieustanna innowacja
Ale to, co fascynuje mnie w Saabie najbardziej, to obsesja na punkcie innowacji. Ci ludzie nie potrafią robić klasyki. Za każdym razem, gdy coś wypuszczają, musi to być rewolucja.
W 1962 roku Saab jako pierwszy producent montuje pasy bezpieczeństwa jako standard. Kilka lat przed tym, zanim stały się obowiązkowe! Wtedy większość producentów uważała to za zbędne. Saab natomiast już myślał o bezpieczeństwie swoich klientów.
A w 1976 roku Saab wprowadza pierwszy na świecie seryjny samochód z turbodoładowaniem. Saab 99 Turbo. Kolejna światowa premiera! Podczas gdy inni producenci wciąż kombinują z gaźnikami, Saab montuje turbosprężarkę w seryjnym silniku.
Wtedy nikt nie rozumiał, po co to komu. „Turbo w samochodzie? Przecież to dla samolotów!” Dokładnie! Dlatego właśnie Saab wpadł na to pierwszy.
Uwielbiam też jedną z technik sprzedaży Saaba. Kiedy chcieli pokazać bezpieczeństwo swoich samochodów, zapraszali dziennikarzy, żeby zobaczyli, jak ich auta są miażdżone przez dźwigi budowlane! Bo kabina Saaba się nie odkształcała.
Wyobraźcie sobie scenę: jesteście dziennikarzem motoryzacyjnym, przyjeżdżacie do Saaba przetestować samochód, a ktoś mówi: „Chodźcie zobaczyć, zniszczymy go na waszych oczach, żeby udowodnić, że jest wytrzymały”. To jest marketing szaleńców!
Lotnictwo w służbie motoryzacji
Uderza, gdy spojrzeć na Saaby z lat 50.–80., jak wszechobecna jest tożsamość lotnicza. Wszystko w tych samochodach oddycha lotnictwem.
Nadkola? Skopiowane z owiewek samolotów. Reflektory? Wkomponowane w nadwozie jak światła nawigacyjne. Kształty? Zawsze zoptymalizowane pod kątem przecinania powietrza przy minimalnym oporze.
Nawet wnętrze przypominało kokpit! Saaby miały zakrzywioną deskę rozdzielczą, która otaczała kierowcę jak w myśliwcu. A ten słynny kluczyk stacyjny pośrodku, między fotelami, bo w samolocie ważne przyciski znajdują się w centrum.
Moje ulubione z tej epoki to Saaby 96 z lat 60. Te małe samochody z dwusuwowym silnikiem, który na biegu jałowym brzmi jak samolot, z profilem kropli wody i niezniszczalną solidnością. Przysięgam, nawet dziś widok dobrze utrzymanej dziewiątki szóstki robi na mnie wrażenie.
Jeśli chcecie zobaczyć, jaki duch Saaba panował w tamtych czasach, mam na swojej stronie kilka miniatur z tego okresu. Nie są to przeciętne repliki, tylko modele, które naprawdę oddają tę wyjątkową estetykę motoryzacji z nieba. Saaby 92, 93, 96 z małym dwusuwowym silnikiem i profilem skrzydła samolotu. Znajdziecie je na bernardminiatures.fr, darmowa dostawa od 75 € we Francji. A jak zwykle mam bardzo mało sztuk na stanie, więc jeśli coś Wam się spodoba, nie czekajcie zbyt długo.
A teraz porozmawiajmy nieco o ewolucji tej wyjątkowej marki...
Przełom lat 80. i 90.
W latach 80. Saab zaczyna się rozrastać, ale wciąż pozostaje marką niszową dla ludzi, którzy nie chcą wyglądać jak wszyscy. Wiecie, to podejście: „jeżdżę Saabem, bo jestem inny, jestem inteligentny i lubię rzeczy dobrze przemyślane”.
A potem nadchodzi 1989 rok. General Motors kupuje 50% udziałów w Saab Automobile. Wtedy wydawało się to logiczne: Saab potrzebował kapitału na rozwój nowych modeli, a GM potrzebował europejskiej technologii. Małżeństwo z rozsądku, nie inaczej.
Tylko że tożsamość Saaba powoli się rozmywa. Nowe samochody wciąż zachowują trochę szwedzkiego szaleństwa, ale coraz bardziej przypominają... samochody GM z odznaczeniami Saaba.
Kiedy o tym myślę, robi mi się smutno. Bo heroiczna epoka Saaba to właśnie czas, gdy inżynierowie lotniczy, którzy nie umieli prowadzić, zrewolucjonizowali motoryzację, stosując prawa aerodynamiki.
Koniec pewnej epoki
W 2000 roku GM przejmuje Saaba w całości. Wtedy zaczyna się koniec. Nowe Saaby stają się przebranymi GM-ami. Zachowują kilka oryginalnych rozwiązań, jak ten słynny kluczyk stacyjny między fotelami czy kilka detali wnętrza, ale dusza lotnicza wyparowuje.
GM nie rozumie Saaba. Dla nich to po prostu europejska marka premium, którą trzeba wykorzystać zarobkowo. Nie dociera do nich, że Saab był przede wszystkim filozofią: robienia rzeczy inaczej, myślenia w nowy sposób, stosowania rozwiązań z innych dziedzin.
W 2010 roku pojawia się kolejna próba ratunku z Spykerem, małym holenderskim producentem. Było już jednak za późno. Tożsamość Saaba została zbyt rozmyta, marka straciła swoje punkty odniesienia.
2011: upadłość. Saab Automobile znika. Koniec historii.
Była jeszcze próba odrodzenia z NEVS w latach 2012–2014, ale firma straci nawet prawo do używania nazwy Saab. Ironia losu, prawda?
Dziedzictwo szwedzkiego UFO
Dziś, kiedy patrzę na rynek motoryzacyjny, myślę, że z Saabem straciliśmy coś ważnego. Zdolność do myślenia poza schematami, stosowania rozwiązań z innych dziedzin.
Tesla w pewnym sensie przypomina mi ducha Saaba. Inżynierowie, którzy przychodzą z zewnątrz - z informatyki, z przemysłu kosmicznego - i rewolucjonizują motoryzację, stosując swoją logikę.
Ale Saab był bardziej poetycki. Była w nim piękna idea, że ludzie, którzy latali samolotami, mogą tworzyć najpiękniejsze samochody na świecie. Naturalne przejście między niebem a drogą.
Prawdziwe Saaby - te sprzed czasów GM - miały wyjątkową duszę. Kiedy prowadziło się jednego z nich, czuło się, że samochód został zaprojektowany inaczej. Dźwięk silnika, pozycja za kierownicą, sposób, w jaki pokonywał zakręty... wszystko miało w sobie lekki posmak lotnictwa.
Była też społeczność Saaba. Właściciele, którzy rozpoznawali się nawzajem, dzielili pasję do marki, która odważyła się być inna. Ludzie wybierali Saaba właśnie dlatego, że nie był to BMW ani Mercedes.
{cta2}
Kiedy o tym myślę, historia Saaba to w gruncie rzeczy historia cudownego nieporozumienia. Inżynierowie lotniczy, którzy zaczęli robić samochody i niemal przypadkiem stworzyli jedną z najsilniejszych tożsamości motoryzacyjnych XX wieku.
Gunnar Ljungström i jego 16 inżynierów, którzy nie umieli prowadzić, Sixten Sason, który przekuł marzenia pilota w linie samochodów, Erik Carlsson, który dachował jako technikę jazdy... Wszyscy ci ludzie stworzyli coś wyjątkowego.
I właśnie to jest dziedzictwo Saaba: udowodnił, że w motoryzacji czasem trzeba przybyć z nieba, by zrewolucjonizować ziemię.
Kiedy dziś widzę starą Saaba 96 albo dobrze utrzymaną 99 Turbo, myślę, że te samochody wciąż noszą w sobie szwedzkie szaleństwo. Tę piękną ideę, że by stworzyć coś wyjątkowego, trzeba czasem być kompletnie szalonym.
I być może właśnie to lubię w tej historii najbardziej: Saab przypomina nam, że najpiękniejsze innowacje rodzą się często z brawury i pasji. Kiedy ludzie, którzy nie wiedzą, że coś jest niemożliwe, postanawiają to zrobić mimo wszystko.
Dlatego Saab na zawsze pozostanie szwedzkim UFO, które myślało w kategoriach lotnictwa. Marka z innego świata, odeszła za wcześnie, ale na zawsze odcisnęła swój niepowtarzalny ślad w motoryzacji.
Marka, która nauczyła nas, że między niebem a ziemią jest czasem miejsce na marzenia na czterech kołach.