Wyobraźcie sobie, że stoicie na czele jednego z największych francuskich producentów samochodów, z 4 miliardami euro zainwestowanymi w najambitniejszy projekt w waszej karierze: zostanie światowym liderem samochodów elektrycznych. A potem, pewnego sierpniowego poranka 2010 roku, dostajecie anonimowy list, który wszystko wysadza w powietrze. List oskarża trzech waszych najzdolniejszych dyrektorów o szpiegostwo przemysłowe na rzecz Chin. Tyle że ten list zapoczątkuje największy przekręt w historii francuskiej motoryzacji.
Zawsze fascynują mnie historie, w których wydaje się, że trzymamy w rękach czarne charaktery, a w końcu okazuje się, że prawdziwi źli to ci, których podejrzewaliśmy najmniej. Bo ta sprawa Renault ma wszystko z thrillera szpiegowskiego: fałszywych agentów wywiadu, pieniądze, które znikają, międzynarodowe oskarżenia... Ale w końcu jedynymi ofiarami są trzej niewinni ludzie, których życie zostało zrujnowane przez oszustwo sklecone od A do Z.
Pułapka się zatrzaskuje: sierpień 2010, wszystko się zmienia
Jest sierpień 2010 roku, a Carlos Ghosn niepodzielnie rządzi imperium Renault-Nissan. Ten człowiek postawił na nogi oba koncerny i teraz stawia wszystko na samochód elektryczny. To jego szalony zakład: uczynić z Renault europejskiego Tesla, zanim Tesla w ogóle stanie się prawdziwym Tesla, jeśli wiecie, o co mi chodzi.
A potem, 17 sierpnia, na biurko zarządu trafia ten przeklęty anonimowy list. List wymienia trzy nazwiska: Michel Balthazard, Bertrand Rochette i Matthieu Tenenbaum. Trzech nienagannych dyrektorów, z wieloletnim, lojalnym stażem, oskarżonych o sprzedanie tajemnic samochodu elektrycznego za łapówki.
Kiedy to czytam, od razu myślę, że coś tu śmierdzi. Anonimowy list to, szczerze mówiąc, nie najbardziej wiarygodny początek śledztwa. Ale no cóż, kiedy mówi się wam, że w grze są 4 miliardy euro, a Chiny mogą ukraść waszą rewolucyjną technologię, to człowiek robi się trochę paranoiczny.
{cta1}
Matthieu Tenenbaum: człowiek, który wiedział za dużo
Spośród trzech oskarżonych jeden budzi u mnie szczególne współczucie, to Matthieu Tenenbaum. Facet był numerem dwa w programie samochodu elektrycznego w Renault. Można powiedzieć, że znał naprawdę wszystkie sekrety firmy. Ale właśnie to jest szalone: dlaczego ktoś tak dobrze ustawiony miałby ryzykować wszystko za kilka banknotów?
Rzecz w tym, że Tenenbaum, podobnie jak dwaj koledzy, miał nieskazitelną reputację. Wzorowi pracownicy, lojalni, którzy awansowali ciężką pracą. Nie bardzo pasowali do profilu zdrajcy, który sprzedaje Francję za granicę.
Ale paranoja wokół szpiegostwa przemysłowego potrafi narobić szkód. Zwłaszcza kiedy ktoś szepcze wam do ucha, że Chińczycy są gotowi na wszystko, by odebrać wam technologie.
Wejście Dominique'a Gevreya: były szpieg, który został oszustem
I właśnie wtedy pojawia się nasz prawdziwy czarny charakter: Dominique Gevrey. Człowiek, który przedstawia się jako były agent wywiadu, dawniej z DPSD (Dyrekcja Ochrony i Bezpieczeństwa Obrony). Taki życiorys robi wrażenie w sali konferencyjnej, przypuszczam.
Gevrey sprzedaje się jako specjalista od kontrwywiadu przemysłowego. Zna metody, sieci, techniki zagranicznych służb specjalnych. Krótko mówiąc, dokładnie taki profil, jakiego Renault potrzebuje, by rozwikłać tę sprawę.
Tyle że nasz Dominique ma jeden mały problem: za bardzo kocha pieniądze. A kiedy powierza mu się śledztwo w sprawie rzekomych szpiegów, to on dopilnuje, żeby to śledztwo było opłacalne. Bardzo opłacalne.
Tajemniczy „Belg”: źródło, które nie istnieje
Aby napędzić swój przekręt, Gevrey wymyśla postać od A do Z: „Belga”. Rzekomo to były członek belgijskich służb specjalnych, który dysponuje bezcennymi informacjami o działaniach szpiegowskich trzech dyrektorów Renault.
Samo imię „Belg” mnie rozbawia. Jest tak banalne! Brzmi jak postać z filmu szpiegowskiego z lat 70. Ale no cóż, kiedy człowiek jest w paranoi, łyka wszystko.
Ten słynny Belg miał rzekomo dostarczyć Gevreyowi dowodów, że trzej dyrektorzy trzymają tajne konta bankowe w Szwajcarii. Konta, przez które miały przechodzić chińskie łapówki. Problem? Te konta po prostu nie istnieją.
Ale Gevrey jest sprytny. Nigdy nie dostarcza dowodów wprost. Zwleka, obiecuje, kusi... i przede wszystkim wystawia faktury. Ponad 318 000 euro, które Renault wypłaci mu za jego „usługi śledcze”.
3 stycznia 2011: dzień, w którym wszystko legło w gruzach dla niewinnych
3 stycznia 2011 roku to dzień, w którym życie Michela Balthazarda, Bertranda Rochette'a i Matthieu Tenenbauma ostatecznie się załamuje. Bez namacalnych dowodów, wyłącznie na podstawie „rewelacji” Gevreya i jego tajemniczego Belga, trzej mężczyźni zostają odsunięci od pracy.
Wyobrażacie sobie tę scenę? Przychodzicie do pracy rano jak co dzień, a ktoś wzywa was, by powiedzieć, że jesteście podejrzani o szpiegostwo przemysłowe. Że wasza kariera jest skończona, reputacja zniszczona, a koledzy będą patrzeć na was jak na zdrajców.
A najgorsze w tym wszystkim jest to, że dzieje się to bez cienia konkretnego dowodu. Tylko podejrzenia, plotki pseudoszpiega i wymysły widmowego źródła.
Uważam to za oburzające. Ci trzej panowie oddali Renault najlepsze lata swojej kariery, a wyrzuca się ich jak śmieci przy pierwszym podejrzeniu.
Carlos Ghosn grzęźnie w wywiadzie w TF1
I wtedy robi się naprawdę absurdalnie. 22 stycznia 2011 roku sam Carlos Ghosn pojawia się w wieczornym wydaniu wiadomości TF1, by dobić sprawę. Przed milionami telewidzów twierdzi, że Renault ma „pewność” i „liczne” dowody przeciwko trzem dyrektorom.
Cytuję: „Gdybyśmy nie mieli pewności, nie bylibyśmy tutaj.” Ten człowiek mówi kategorycznie, stawiając na szali własną wiarygodność.
Tyle że, jak się okaże później, Ghosn kłamał jak z nut. Nie miał żadnego dowodu, żadnej pewności. Powie nawet, że nie chciał „wyjść na głupka”, przyznając, że nie ma nic konkretnego.
Szczerze mówiąc, arogancja tego człowieka mnie zszokowała. Zniszczyć życie trzech niewinnych ludzi tylko po to, by ratować własną twarz, to podłość...
Medialna nagonka: gdy cała Francja wierzy w chiński szpiegaż
I oczywiście media rzuciły się na tę sprawę jak psy na kość. Szpiegostwo przemysłowe! Chińskie zagrożenie! Wojna ekonomiczna! Wszystkie składniki były na miejscu, by sprzedawać gazety i zdobywać oglądalność.
Ówczesny minister przemysłu nie waha się nawet mówić o „wojnie ekonomicznej”. Widać wyraźnie, że każdy chciał popłynąć na fali ekonomicznej sinofobii, która wtedy narastała.
Przypomina mi to te sprawy, w których najpierw znajduje się winnych, a dopiero potem szuka dowodów. Tyle że tutaj dowodów nigdy nie będzie.
A w międzyczasie nasi trzej niewinni widzą, jak ich nazwiska są wszędzie wleczone po błocie. Rodzina, przyjaciele, koledzy... wszyscy czytają w prasie, że są szpiegami sprzedanymi Chińczykom. Wyobrażacie sobie ten koszmar?
Patrick Pélata: kozioł ofiarny, który osłania szefa
W tej historii jest postać, która mnie fascynuje, to Patrick Pélata. Numer dwa Ghosna, dawny komunista, który porzucił swoje przekonania, by zostać menedżerem najwyższej klasy.
Zabawne jest to, że Pélata był jedynym, który odważył się stawiać czoło Ghosnowi. W świecie, w którym wszyscy czołgają się przed wielkim szefem, on nie wahał się mu sprzeciwiać i kwestionować jego decyzji.
A kiedy sprawa idzie w złym kierunku, to właśnie on składa ostateczną ofiarę: rezygnuje 11 kwietnia 2011 roku, by chronić Ghosna. Dawny buntownik staje się idealnym żołnierzem, który bierze na siebie winę, by ocalić swojego generała.
Przypomina mi to stare filmy wojenne, w których porucznik bierze na siebie błędy pułkownika. Szlachetne, ale tak niesprawiedliwe...
14 marca 2011: całkowity upadek oskarżenia
Przez cały ten czas, na szczęście, DCRI (Centralna Dyrekcja Wywiadu Wewnętrznego) wykonuje swoją pracę. Prawdziwi profesjonaliści, którzy prowadzą rzetelne śledztwo.
I 14 marca 2011 roku pada werdykt: te słynne szwajcarskie konta nie istnieją. Po prostu tak. Żadnych tajnych kont, żadnych łapówek, żadnego szpiegostwa. Nic, zero, nothing.
Cała sprawa opierała się na sfałszowanych dokumentach, fałszywych zeznaniach i kłamstwach oszusta, który podawał się za byłego szpiega.
Kiedy wyobrażam sobie minę Ghosna tego dnia... Przez dwa miesiące głośno zapewniał, że ma dowody, a teraz słyszy, że wszystko od początku było lipą. Pewnie to nadszarpnęło jego ego, co?
„Koniec z nami, firma w tarapatach”
Zresztą odkryto absolutnie smakowite nagrania z tamtego okresu. Zacytuję Christiana Hussona, dyrektora prawnego Renault, który kompletnie panikuje:
„Jeśli DCRI dowie się przed nami, że nie ma żadnego haczyka, to koniec z nami, z firmą, z Ghosnem, z wszystkimi. Wszystko idzie w diabły, i to na całego!”
Wybaczcie, ale to mnie bawi. Oto dyrektor prawny wielkiej korporacji, który na żywo uświadamia sobie, że jego firma narobiła bigosu na podstawie zupełnie niczego. I mówi to dobitnie!
Bo tak, rzeczywiście, wszystko szło w diabły. I to na całego.
Mówiąc wprost, Renault odkrywa, że nie ma żadnego dowodu na to, o co od miesięcy oskarża własnych dyrektorów. „Dowód, który uruchamia nasze zawiadomienie, to konta offshore. Jeśli nie mamy tego dowodu, wszystko się wali”, przyznaje dyrektor prawny.
Cóż, drogi przyjacielu, kiedy oskarża się ludzi o szpiegostwo, trzeba może najpierw sprawdzić, czy ma się dowody. Szkoda, że trzeba to czasem tłumaczyć...
Wyobraźcie sobie, że oskarżacie kogoś o kradzież w waszym domu, a potem okazuje się, że do waszego domu nigdy nie włamano się. Dokładnie tak stało się w Renault, tylko gorzej.
Renault 5 była czymś więcej niż zwykłym popularnym samochodem: była symbolem wolności i niezależności dla całego pokolenia Francuzów. Kiedy pojawiła się w 1972 roku, nikt nie przypuszczał, że stanie się jednym z najbardziej kultowych samochodów w Hexagone.
Wiecie co? Ta R5 przypomina mi, dlaczego uwielbiam miniatury starych samochodów. Bo trzymać w dłoni małą R5 w skali 1:43 to trochę jak odzyskać na chwilę cały tamten czas.
Właśnie dlatego otworzyłem mój sklep BernardMiniatures.fr. Mam ponad 1500 miniatur starych samochodów w magazynie, głównie w skali 1:43, modele z lat 1950–1999. Nie jestem wielkim sklepem, więc często mam tylko jedną lub dwie sztuki każdego modelu, ale to też jest jego urok. Mam Renault, oczywiście, ale także Citroëny, Peugeoty, Alpine, samochody z lat 70., 80. i 90... trochę wszystkiego.
Dostawa jest bezpłatna od 75 € we Francji, a ja dbam o to, by wszystko owinąć bąbelkową folią, bo te małe samochodziki łatwo się tłuką.
Zajrzyjcie na bernardminiatures.fr, jeśli macie ochotę, a zobaczycie, że mam kilka modeli Renault z tamtego okresu, które naprawdę warto zobaczyć.
A teraz porozmawiajmy nieco więcej o tej niesamowitej historii, w której prawdziwi winni byli tymi, których podejrzewano najmniej...
Dominique Gevrey: od szpiega do oszusta
Wróćmy zatem do naszego „bohatera” Dominique'a Gevreya. Ten człowiek naprawdę zasługuje na nagrodę za tupet roku. Podawać się za byłego agenta wywiadu, by oszukać wielką korporację, trzeba mieć nie lada odwagę.
Najbardziej zdumiewające jest to, że przez wiele miesięcy udawało mu się podtrzymywać iluzję. Organizował tajne spotkania, mówił o „poufnych źródłach”, wspominał o „międzynarodowych sieciach szpiegowskich”. Cały zestaw idealnego szpiega z powieści.
Zdumiewa mnie, że ktoś może zorganizować taki przekręt i nikt nie zadaje pytań. No dobrze, ale kiedy widzi się, jak Renault poprowadziło tę sprawę, człowiek dochodzi do wniosku, że nie byli zbyt wymagający, jeśli chodzi o szczegóły...
318 000 euro za nic
A najlepsze jest to, że Gevrey zdołał wyciągnąć od Renault ponad 318 000 euro za swoje „usługi śledcze”. 318 000 euro za opowiadanie bajek o rzekomych szpiegach!
Chcę powiedzieć, że nawet ja, ze swoimi miniaturami, nigdy nie zdołałbym sprzedać powietrza za taką cenę. Chapeau bas, mistrzu!
Rzecz w tym, że Gevrey był sprytny. Nigdy nie obiecywał natychmiastowych dowodów. Zawsze było „w przyszłym tygodniu”, „mój kontakt musi potwierdzić”, „trzeba zabezpieczyć wymianę informacji”... Krótko mówiąc, przeciągał sprawę, by maksymalnie podbić faktury.
A Renault, jak frajerzy, płaciło. Bo kiedy mówi się wam, że 4 miliardy euro badań są zagrożone, nie liczy się zbyt drobnych wydatków, by chronić swoje sekrety.
Konsekwencje: zniszczone życia na darmo
Kiedy wreszcie wychodzi na jaw cała prawda, trzej niesłusznie oskarżeni dyrektorzy odkrywają skalę zniszczeń. Ich reputacja leży w strzępach, kariera jest przekreślona, a rodziny przeszły piekło.
Michel Balthazard i Bertrand Rochette stanowczo odmawiają powrotu na stanowiska w Renault. I trudno się dziwić! Jak można zaufać pracodawcy, który publicznie was oskarża bez dowodów?
Tylko Matthieu Tenenbaum zgadza się wrócić do grupy. Być może z miłości do zawodu, być może dlatego, że nie miał innego wyjścia. Ale jaką odwagę trzeba było mieć, by wrócić do pracy u tych, którzy wlekli go po błocie!
Ja osobiście nie wiem, czy miałbym tyle siły. Pokazywać się na korytarzach wśród ludzi, którzy uwierzyli, że jesteście zdolni zdradzić własny kraj... To musiało być wyjątkowo bolesne.
Renault, uczeń czarnoksiężnika kontrwywiadu
Ta sprawa przede wszystkim pokazuje, jak bardzo Renault było kompletnie bezradne w kwestii bezpieczeństwa. Zachowywali się jak amatorzy w dziedzinie, w której trzeba być profesjonalistą.
Zaufać takiemu człowiekowi jak Gevrey bez sprawdzenia referencji, łykać jego opowieści o tajemniczym belgijskim informatorze, płacić fortuny za dowody, które nigdy nie nadchodzą... szczerze mówiąc, to poziom początkującego.
A przede wszystkim zniszczyć życie trzech wzorowych pracowników tylko po to, by ratować twarz wobec mediów, to podłość, która mnie oburza.
Zastanawiam się nawet, jak Carlos Ghosn mógł spać spokojnie przez te miesiące, kiedy doskonale wiedział, że nie ma żadnych dowodów przeciwko tym biednym chłopakom.
2024: Gevrey w końcu skazany, trzynaście lat później
Trzeba było czekać do marca 2024 roku, czyli ponad trzynaście lat po wydarzeniach, aż wreszcie wymierzono sprawiedliwość. Sąd karny w Paryżu skazał Dominique'a Gevreya na trzy lata więzienia, w tym rok bez zawieszenia.
Cóż, rok bezwzględnego więzienia to nie dożywocie. Ale przynajmniej został uznany winnym oszustwa i usiłowania oszustwa. A co najważniejsze, dożywotnio zakazano mu pracy w sektorze bezpieczeństwa i wywiadu.
To dobra wiadomość. Bo wyobraźcie sobie, że zrobiłby to samo w innej firmie... Nie, naprawdę lepiej, żeby przekwalifikował się w coś mniej wrażliwego. Sprzedawca używanych samochodów, na przykład. Przynajmniej wtedy, gdy opowiada bajki, szkód jest mniej!
Co mnie zszokowało, to fakt, że sądownictwo potrzebowało trzynastu lat, by wydać wyrok. Trzynaście lat, w ciągu których Gevrey spokojnie sobie chodził, a trzej niesłusznie oskarżeni żyli z tym mieczem Damoklesa nad głową.
Ironia historii
Smakowite w tej sprawie jest całkowite ironiczne zrządzenie losu. Były szpieg staje się prawdziwym winnym w sprawie, w której rzekomi szpiedzy byli niewinni.
Szukano chińskiego szpiegostwa przemysłowego, a znaleziono francuskiego oszusta. Podejrzewano trzech nienagannych dyrektorów, a odkryto, że były agent wywiadu ich oszukiwał.
To trochę tak, jakby wezwać hydraulika do naprawy przecieku, a on zalałby wam dom, żeby potem sprzedać usługi osuszania. Mistrzostwo w oszustwie!
{cta2}
Lekcje z afery, której nie było
Ostatecznie ta historia uczy kilku ważnych rzeczy. Po pierwsze, domniemanie niewinności to nie tylko abstrakcyjna zasada prawna. To fundamentalna ochrona przed arbitralnością i niesprawiedliwością.
Po drugie, kiedy kieruje się firmą, nie ma się prawa bawić w młodych szpiegów. Renault zachowało się jak amatorska agencja wywiadowcza, z katastrofalnymi skutkami, które wszyscy znamy.
I wreszcie pokazuje to, jak naiwni potrafią być przywódcy wobec szarlatanów. Gevrey był tylko wyjątkowo zdolnym oszustem, ale udało mu się oszukać całą hierarchię Renault przez wiele miesięcy.
Najbardziej uderza mnie kontrast między amatoryzmem Renault a profesjonalizmem DCRI. Prawdziwi szpiedzy wykonali swoją pracę rzetelnie. Prowadzili śledztwo, sprawdzali, łączyli fakty... i odkryli prawdę.
Ghosn, człowiek, który nie chciał wyjść na głupka
Carlos Ghosn z kolei wyszedł z tej sprawy dość obronną ręką. Poświęcił swojego numeru dwa, Patricka Pélatę, i dalej kierował Renault, jakby nic się nie stało.
Cóż, wiadomo, co go spotkało później, z jego spektakularną ucieczką z Japonii, ale to inna historia. Pewne jest, że w 2011 roku pokazał, iż jest gotów na wszystko, by ratować swoją reputację.
Nawet bezczelnie kłamać w wieczornym wydaniu TF1, twierdząc, że ma dowody, których nie miał. Bo przecież, jak sam przyznał, nie chciał „wyjść na głupka”.
No cóż, mój drogi Carlosie, misja nieudana! Bo oskarżenie trzech niewinnych o szpiegostwo na podstawie zupełnie niczego to dokładnie definicja wychodzenia na głupka.
Epilog: gdy rzeczywistość przerasta fikcję
Ta sprawa szpiegostwa przemysłowego w Renault ma wszystko z kiepskiego filmu szpiegowskiego z lat 80. Z fałszywymi agentami, tajemniczymi informatorami, widmowymi kontami bankowymi i międzynarodowymi oskarżeniami.
Tyle że w filmach na koniec dobrzy wygrywają, a źli przegrywają. Tu źli wygrywali przez lata, a dobrzy zobaczyli, jak ich życie zostało zniszczone.
Na szczęście prawda w końcu wyszła na jaw. Ale trzynaście lat później to trochę za późno, by naprawić wszystkie szkody.
Ta historia przypomina mi, dlaczego kocham stare samochody i ich miniatury. To proste, uczciwe, namacalne. Renault R5 z 1972 roku nigdy nie okłamie was co do swojego pochodzenia. Nie będzie udawać Ferrari, nie wymyśli wam historii o szpiegostwie przemysłowym.
Jest tym, czym jest: małym kawałkiem francuskiej historii motoryzacji, świadkiem epoki, w której budowano jeszcze samochody z charakterem.
I w przeciwieństwie do dyrektorów Renault z 2011 roku nigdy nie oskarży was o zdradę tylko dlatego, że ktoś nagadał jej bzdur na wasz temat.
Ostatecznie ta sprawa pokazuje, że w kwestii szpiegostwa przemysłowego prawdziwi wrogowie nie zawsze są tymi, za których ich uważamy. Czasem siedzą przy waszym własnym stole konferencyjnym i sprzedają marzenia za 318 000 euro.
Lekcja dla wszystkich, którzy kierują firmami: kiedy ktoś proponuje wam tropienie szpiegów, zacznijcie od sprawdzenia, czy sam nim nie jest. Może to uchronić przed wieloma rozczarowaniami...